Doradca Podatnika 37-38/2007 Ubezpieczenia

Opracowanie przeznaczone jest dla: osób, które zamierzają podjąć pracę lub rozpocząć prowadzenia działalności na własny rachunek na obszarze innych państw Unii Europejskiej, cudzoziemców - obywateli UE, którzy zamierzają podjąć pracę lub działalność w Polsce, pracowników oddelegowanych do pracy w innym państwie Unii lub oddelegowanych do pracy w Polsce z innego państwa UE oraz osób, które są zatrudnione w placówkach dyplomatycznych lub konsularnych w Unii lub jako członkowie personelu pomocniczego Wspólnot Europejskich

Wraz z dniem uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej obowiązywać zaczęły przepisy prawa wspólnotowego dotyczące określania ustawodawstwa właściwego, zawarte w rozporządzeniach 1408/71 i 574/72. ZUS wyjaśnia te zasady. W tym opracowaniu przedstawione zostały:

• zasady delegowania polskich pracowników oraz osób prowadzących działalność na własny rachunek do pracy w innym państwie Unii Europejskiej (UE) lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG),
• zasady przedłużenia tego oddelegowania lub pracy,
• postępowanie w przypadku oddelegowania lub pracy na własny rachunek w Polsce osoby pochodzącej z innego państwa UE/EOG.

Zasada ogólna - stosowanie prawa miejsca pracy

Można ją określić jako zasadę jedności stosowanego prawa (ponieważ, z dwoma wyjątkami, osoba podlega ustawodawstwu ubezpieczeniowemu tylko jednego państwa. Czynnikiem decydującym jest miejsce wykonywania pracy (tzw. zasada lex loci laboris). I tak, zgodnie z art. 13 ust. 2 rozporządzenia 1408/71:

• pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego państwa podlega jego ustawodawstwu, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego państwa lub jeżeli przedsiębiorstwo lub pracodawca, który go zatrudnia, ma swoją zarejestrowaną siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego państwa członkowskiego,
• osoba prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium jednego państwa członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego państwa członkowskiego,
• osoba zatrudniona na statku pływającym pod banderą państwa, podlega ustawodawstwu tego państwa,
• urzędnicy i personel równorzędny podlegają ustawodawstwu państwa członkowskiego, którego administracja ich zatrudnia.

Przy czym ważne jest, że pojęcie "pracownik" należy zgodnie z prawem wspólnotowym interpretować szerzej, niż ma to miejsce np. w polskim prawie wewnętrznym. Zatem pracownikiem jest każdy, kto wykonuje przez pewien czas pracę na rzecz i pod kierownictwem innej osoby w zamian za wynagrodzenie (orzeczenie ETS, sgn. 1986, 2121 nb. 17 - w sprawie Lawrie-Blum).

Tak więc możemy tu zaliczyć, oprócz osób zatrudnionych na podstawie stosunku pracy, również, np. zleceniobiorców. Natomiast do osób prowadzących działalność na własny rachunek zalicza się: osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, wspólników spółek partnerskich, jawnych i komandytowych, wspólników jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, przedstawicieli wolnych zawodów, twórców, artystów oraz rolników.

Przykład 1 Obywatel polski jest zatrudniony w Grecji. Ponieważ wykonuje swoje zatrudnienie wyłącznie na obszarze Grecji, obowiązują go greckie przepisy prawne o zabezpieczeniu społecznym. Miejsce zamieszkania ani obywatelstwo nie ma w tym przypadku znaczenia.

Przykład 2 Obywatel Irlandii, tam zamieszkujący, dokonał w Polsce wpisu do ewidencji działalności gospodarczej i zamierza tu ją prowadzić. Podlega zatem polskim przepisom prawnym w zakresie ubezpieczeń społecznych.

Wyjątki od zasady ogólnej
Wykonywanie pracy najemnej w kilku państwach jednocześnie

Pracownicy, którzy jednocześnie wykonują pracę w kilku państwach, mogą w drodze wyjątku od art. 13 ust. 1a rozporządzenia 1408/71, w zależności od sytuacji, podlegać albo przepisom państwa, w którym mają miejsce zamieszkania, albo państwa, w którym siedzibę ma przedsiębiorstwo ich zatrudniające albo pracodawca, z którym zawarli umowę. Wyróżnić należy tutaj trzy podstawowe przypadki:

• pracownicy delegowani,
• pracownicy zatrudnieni w kilku różnych państwach Unii, zamieszkujący w jednym z tych państw,
• pracownicy zatrudnieni w kilku różnych państwach Unii, ale zamieszkujący w państwie UE, w którym nie są zatrudnieni.

W przypadku gdy pracownik zatrudniony jest w kilku państwach członkowskich u różnych pracodawców lub wykonuje pracę u tego samego pracodawcy w kilku jego zakładach położonych w różnych państwach członkowskich, a jednym z państw zatrudnienia jest państwo, w którym pracownik ma miejsce zamieszkania - wówczas objęty jest przepisami ubezpieczeniowymi w państwa, w którym zamieszkuje, jeśli wykonuje tam część swojej pracy - art. 14 ust. 2b(i) rozporządzenia 1408/71.

Przykład Osoba mieszka w Polsce i tu jest zatrudniona. Jednocześnie pracuje w Estonii. W takim przypadku podlega ona systemowi ubezpieczeń społecznych państwa, w którym ma miejsce zamieszkania, czyli w Polsce.

W przypadku gdy pracownik zatrudniony jest jednocześnie w kilku państwach członkowskich, a miejsce jego zamieszkania nie znajduje się ani w państwie, w którym siedzibę ma pracodawca, ani w państwie lub państwach, w których pracownik wykonuje swoją pracę - stosuje się przepisy tego państwa, na obszarze którego znajduje się siedziba zatrudniającego pracodawcy - art. 14 ust. 2b(ii) rozporządzenia 1408/71.

Przykład Obywatel polski mieszka w Warszawie, a zatrudniony jest w przedsiębiorstwie mającym siedzibę w Hamburgu i prowadzącym w całej Europie sieć restauracji. Miejscem wykonywania pracy tego pracownika jest filia w Luksemburgu oraz sklep w Paryżu. W takim przypadku pracownik ten będzie podlegał przepisom o ubezpieczeniu społecznym państwa, w którym ma siedzibę pracodawca (w tym przypadku przepisom niemieckim).

Prowadzenie działalności na własny rachunek Przepis art. 13 ust. 2b stanowi, że osoba prowadząca działalność na własny rachunek podlega ubezpieczeniom w państwie, w którym wykonuje tę działalność.

Przykład Obywatel Belgii założył w Polsce jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Podlega zatem polskim przepisom w dziedzinie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z tymi przepisami (tj. ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych) wspólnicy jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością objęci są ubezpieczeniami społecznymi jako osoby prowadzące pozarolniczą działalność.

Czasowe wykonywanie działalności w innym państwie UE/EOG

Wspomnianą zasadę ogólną stosuje się z uwzględnieniem następującego wyjątku:

• osoba zwykle prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium państwa członkowskiego i wykonująca pracę na terytorium innego państwa członkowskiego w dalszym ciągu podlega ustawodawstwu pierwszego państwa, pod warunkiem że przewidywany okres wykonywania pracy nie przekracza 12 miesięcy,
• jeżeli praca przedłuża się poza początkowo zakładany okres, z powodu niedających się przewidzieć okoliczności, i przekracza 12 miesięcy, ustawodawstwo pierwszego państwa stosuje się nadal, aż do zakończenia pracy, pod warunkiem że wyrazi na to zgodę właściwa władza państwa, na którego terytorium zainteresowany rozpoczął wykonywanie pracy, lub organ przez tę władzę wyznaczony. O zgodę należy wystąpić przed upływem początkowego okresu dwunastu miesięcy. Jednakże zgody tej nie można udzielić na okres dłuższy niż dwanaście miesięcy.

Przepis ten (tj. art. 14a ust. 1a i b rozporządzenia 1408/71) brzmi podobnie do tego, który mówił o delegowaniu pracowników. Oznacza to, że zgodnie z ustawodawstwem unijnym osoba prowadząca działalność na własny rachunek może się "sama oddelegować" do pracy w innym państwie.

Przykład Obywatel polski prowadzący na terenie Polski pozarolniczą działalność gospodarczą, w ramach prowadzenia tej działalności wykonuje pewne czynności związane z tą działalnością na terytorium Wielkiej Brytanii przez okres 12 miesięcy. W okresie wykonywania pracy na terenie tego kraju, tj. w okresie wymienionych 12 miesięcy, osoba ta może pozostać w polskim systemie ubezpieczeń społecznych.

Należy jednak podkreślić, że osoba prowadząca działalność na własny rachunek, zanim zacznie wykonywać pracę w państwie zatrudnienia, najpierw musi wykonywać pracę na własny rachunek w państwie, w którym mieszka. Oznacza to, że osoba ta najpierw wykonuje przez określony czas oznaczoną pracę w państwie zamieszkania, zanim uda się do innego państwa członkowskiego w celu wykonywania tam zadań, których treść i czas trwania są z góry określone, a ich wykonanie da się potwierdzić za pomocą odpowiednich umów. Na okres wykonywania pracy za granicą przez pierwszych 12 miesięcy - podobnie jak dla pracowników wystawiany jest formularz E 101. Tak więc dla osoby prowadzącej działalność na własny rachunek formularz E 101 będzie potwierdzony tylko wówczas, gdy:

• praca za granicą jest z góry określona co do treści i czasu,
• osoba, przed rozpoczęciem pracy za granicą prowadziła działalność na własny rachunek na terenie Polski,
• osoba jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych w państwie, gdzie zwykle tę działalność prowadzi.

Jeśli praca za granicą przedłuża się ponad 12 miesięcy, osoba może wystąpić o przedłużenie zwolnienia z ubezpieczeń w państwie jej czasowego prowadzenia, nie dłużej jednak niż na kolejne 12 miesięcy. Z wnioskiem w tej sprawie przedsiębiorca występuje na formularzu E 102 bezpośrednio do instytucji państwa czasowego wykonywania pracy.

Przykład Praca w Wielkiej Brytanii osoby prowadzącej działalność musi być przedłużona ponad 12 miesięcy, o kolejne 6 miesięcy. Osoba ta wypełnia część A formularza E 102, a następnie wysyła go do właściwej brytyjskiej instytucji (podanej w pouczeniu do formularza). Jeśli instytucja ta udzieli zgody, to osoba nadal podlega ubezpieczeniom w Polsce, a nie w Wielkiej Brytanii. Działalność prowadzona w kilku państwach jednocześnie Osoba zwykle prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich podlega ustawodawstwu tego państwa, na terytorium którego zamieszkuje, jeżeli wykonuje jakąkolwiek część swojej działalności na terytorium tego państwa.

Jeżeli nie prowadzi działalności na terytorium państwa członkowskiego, które zamieszkuje, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, na którego terytorium prowadzi swoją podstawową działalność (art. 14a ust. 2 rozporządzenia 1408/71). Podstawowa działalność to przede wszystkim: miejsce, gdzie znajduje się stała siedziba lub stała działalność zainteresowanego, w razie braku takiego miejsca - zwyczajowy charakter lub czas trwania wykonywanej działalności, liczba wykonywanych zleceń (usług) oraz wielkość dochodów z prowadzonej działalności (art. 12a ust. 5d rozporządzenia 574/72).

Przykład 1 Obywatel polski prowadzi działalność gospodarczą w Polsce, poza tym zarejestrował podobną działalność na Węgrzech. Mieszka w Polsce. Podlega zatem polskim przepisom w zakresie ubezpieczeń społecznych.

Przykład 2 Obywatel Austrii na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej prowadzi działalność w Polsce. Poza tym jest także przedsiębiorcą na terenie Czech i Słowacji. Mieszka natomiast w Niemczech. W takiej sytuacji objęty jest przepisami w zakresie ubezpieczeń w tym państwie, w którym prowadzi swoją podstawową działalność, a więc tam, gdzie np. wykonuje największą liczbę usług.

Prowadzenie działalności na własny rachunek oraz wykonywanie pracy najemnej jednocześnie w kilku państwach członkowskich Przepisy rozporządzenia 1408/71 przewidują dla takiego przypadku specjalne normy kolizyjne. Zostały one zawarte w art. 14c. Przepis ten stanowi, że osoba, która wykonuje jednocześnie pracę najemną i pracę na własny rachunek na terytoriach różnych państw członkowskich podlega co do zasady ustawodawstwu tego państwa, na terytorium którego wykonuje pracę najemną.

Przykład Obywatel Niemiec pracuje w Niemczech i jednocześnie prowadzi w Polsce działalność gospodarczą. Niezależnie od tego, czy mieszka w Polsce, czy w Niemczech, podlega on niemieckim przepisom w zakresie ubezpieczenia społecznego, tam bowiem wykonuje pracę najemną.

Nie dotyczy to jednak przypadków wymienionych enumeratywnie w załączniku VII do rozporządzenia 1408/71, który przewiduje odstępstwo od tzw. zasady jedności stosowanego prawa. Oznacza to, że w wymienionych w tym załączniku przypadkach wykonywania pracy najemnej i jednocześnie działalności na własny rachunek na terytoriach dwóch lub więcej państw członkowskich zachodzić będzie sytuacja podwójnego (lub wielokrotnego) ubezpieczenia.

W tych przypadkach osoba podlega z tytułu wykonywania pracy najemnej ustawodawstwu państwa członkowskiego, na terytorium którego wykonuje pracę najemną oraz z tytułu (jednoczesnego) wykonywania działalności na własny rachunek - ustawodawstwu państwa członkowskiego, na terytorium którego wykonuje pracę na własny rachunek.

Oto przypadki wymienione w załączniku VII, w których dana osoba podlega jednocześnie ustawodawstwom dwóch państw członkowskich, można w następujących grupach: Prowadzenie działalności na własny rachunek w Belgii, Czechach, Grecji, we Włoszech, na Malcie, w Portugalii, Słowacji oraz zatrudnienie za wynagrodzeniem w innym państwie członkowskim

Przykład Obywatel polski prowadzi działalność na własny rachunek na Słowacji, niedaleko granicy z Polską. Jednocześnie osoba ta zatrudniona jest w Polsce na podstawie umowy o pracę. Ze względu na zapis w załączniku VII, osoba ta objęta będzie zarówno słowackim, jak i polskim ustawodawstwem w dziedzinie ubezpieczeń społecznych. Prowadzenie działalności na własny rachunek i zamieszkiwanie na Cyprze, w Danii, Estonii, Hiszpanii, Finlandii i Szwecji oraz zatrudnienie za wynagrodzeniem w innym państwie członkowskim

Przykład 1 Osoba prowadzi działalność na własny rachunek w Finlandii, tam też mieszka. Przez kilka dni w miesiącu zatrudniona jest jednocześnie w Polsce. Mają więc do niej zastosowanie fińskie oraz polskie przepisy prawne w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Także i tu występuje zjawisko podwójnego ubezpieczenia.

Przykład 2 Osoba prowadzi działalność gospodarczą na Cyprze. Dodatkowo mieszka i pracuje w Polsce. Podlega zatem wyłącznie polskiemu ustawodawstwu. Nie został bowiem spełniony warunek zapisany w załączniku VII, tzn. osoba ta nie mieszka na Cyprze.

Przykład 3 Rolnik, obywatel polski, posiada gospodarstwo rolne w Polsce i tu zamieszkuje. Podejmuje równocześnie pracę na podstawie umowy o pracę w Szwecji. W świetle rozporządzenia 1408/71 podlega on tylko ustawodawstwu szwedzkiemu, ponieważ tam wykonuje pracę najemną. Prowadzenie działalności na własny rachunek we Francji oraz zatrudnienie za wynagrodzeniem w innym państwie członkowskim, z wyjątkiem Luksemburga


(źródło ZUS; redaguje: Departament Ubezpieczeń i Składek)