Doradca Podatnika 39/2007 Obrót gospodarczy

Marzena Jurczewska
specjalista prawa pracy i prawa gospodarczego

Faktoring jest rozwiązaniem problemów z gotówką dla przedsiębiorstw, którym szybko rośnie sprzedaż z odroczoną płatnością, nie mają sprawnego działu windykacji, a banki boją się wspierać je kredytem obrotowym. Obawa o utratę płynności finansowej zmusza do poszukiwania środków na bieżącą działalność w zewnętrznych źródłach. Banki obawiają się kredytować firmy o niestabilnej sytuacji finansowej.

A nawet jeżeli otrzymanie kredytu jest możliwe, nie rozwiązuje to kolejnego problemu, jakim jest konieczność podjęcia decyzji, na jak długo udzielić kredytu kupieckiego swoim odbiorcom. Rozwiązaniem tych problemów może być faktoring. To usługa łącząca trzy elementy: finansowanie, uwolnienie od ryzyka niewypłacalności kontrahenta, zarządzanie należnościami klienta. Tym samym faktoring niweluje przejściowy brak gotówki, spowodowany udzieleniem kredytu kupieckiego, a jednocześnie pozwala zachować dobre kontakty dostawcy z odbiorcami.


ISTOTA FAKTORINGU

W kategoriach ekonomicznych faktoring jest konkurencyjnym wobec kredytu bankowego sposobem zapewnienia przedsiębiorstwu obrotowych środków finansowych. Może być też sposobem zabezpieczenia przed nieściągalnością należności. W kategoriach prawnych - jest stosunkiem prawnym, w którym uczestniczą: faktor (bank lub spółka faktoringowa), faktorant (przedsiębiorca, który w ramach prowadzonej działalności gospodarczej zbywa towary lub świadczy usługi za odroczonym terminem płatności), oraz jego klienci (dłużnicy).

Główną zaleta faktoringu jest możliwość finansowania firm, które z różnych względów (np. zbyt krótki okres działania, brak zabezpieczeń), nie mają szans na uzyskanie kredytu. Ponadto procedura załatwienia formalności przy faktoringu jest znacznie prostsza i krótsza niż przy kredycie czy pożyczce - sprzedający otrzymuje pieniądze w ciągu. 2-3 dni. Przedmiotem transakcji mogą być wierzytelności od jednego lub kilku dłużników, jedna lub wiele faktur. Muszą to być faktury bezsporne, niewymagalne i termin ich płatności nie jest dłuższy niż 210 dni od daty wystawienia.

W zamian za nabyte prawa do wierzytelności faktor wypłaca przedsiębiorcy kwotę równą wartości wykupionych faktur, pomniejszoną o odsetki dyskontowe (metoda dyskontowa polega na zakupie wierzytelności przedsiębiorcy przez faktora i natychmiastowej wypłacie faktorantowi środków pieniężnych) i prowizję. W zależności od warunków umowy faktoringu początkowo wypłacana może być tylko zaliczka (od 70 do 90 proc. kwoty minus prowizje i odsetki). Pozostała kwota wypłacana jest po uregulowaniu długu przez odbiorcę.

FORMY FAKTORINGU

W obrocie występują trzy rodzaje faktoringu: pełny, niepełny i mieszany, ale ten ostatni nie jest często stosowany. Faktoring pełny (bez regresu) polega na tym, że faktor przejmuje całe ryzyko związane z niewypłacalnością dłużnika, dochodzi do definitywnego przeniesienia wierzytelności (cesja wierzytelności) na faktora. W przypadku niezapłacenia należności przez dłużnika nie dochodzi do regresu (żądania zwrotu) wierzytelności na faktoranta. W przypadku faktoringu niepełnego (z regresem) faktor nie przejmuje całego ryzyka związanego z niewypłacalnością dłużnika, nie dochodzi do przeniesienia wierzytelności na faktora.

W przypadku niezapłacenia należności przez dłużnika może dojść do regresu wierzytelności na faktoranta. Jest on tańszy od faktoringu pełnego, ale oczywiście bardziej ryzykowny. Faktoring mieszany to połączenie faktoringu pełnego i niepełnego. Ustalony zostaje limit wartości wierzytelności, za który całkowite ryzyko ponosi faktor (jak w faktoringu pełnym) za resztę sumy wierzytelności faktor nie ponosi ryzyka i w przypadku gdy jej część lub całość wypłacono w ramach zaliczki, może dokonać z tego tytułu regresu. Warto wspomnieć o jeszcze jednej formie faktoringu - tzw. faktoringu cichym.

Zgodnie z art. 509 k.c. dłużnik może zastrzec, że wierzytelność nie może być zbywana osobie trzeciej W takim przypadku nie można zawrzeć umowy faktoringu. Tę praktykę często stosują wielkie sieci handlowe. Istnieje jednak możliwość obejścia tej zasadzki. Na fakturze nie ma wtedy klauzuli o cesji wierzytelności, faktor zaś nie występuje oficjalnie w kontaktach z dłużnikiem.


Jeżeli pierwsze faktury bezsporne zostaną ostatecznie zapłacone przez dłużnika, to faktor wypłaca faktorantowi otrzymane pozostałe 20 proc. ich wartości. Jeżeli jednak któraś z nich nie zostanie zapłacona w terminie wymaganym przez faktora w umowie faktoringu, to wówczas faktorant jest zobowiązany zwrócić zaliczkę faktorowi. Zaliczka niespłacona może zostać skompensowana wartością następnej faktury.

W praktyce najczęściej jest tak, że faktorzy nie wymagają bezpośredniego zwrotu zaliczki przez faktoranta na skutek niespłacenia faktury przez dłużnika, lecz kompensują ją sobie z należności za następną fakturę. Jeżeli więc. faktor przekazał faktorantowi zaliczkę na poczet faktury o wartości np. 100 000 zł, ale faktura nie zostanie zapłacona przez dłużnika, a faktorant nie jest w stanie zwrócić zaliczki, to następna faktura faktoranta na 150 000 zł zostanie pomniejszona przez faktora o wartość tej poprzedniej, tj. o 100 000 zł. W efekcie faktorant ma cały czas środki finansowe, a faktor nie zagląda mu bezpośrednio do kasy, choć dla faktoranta problemem pozostaje nadal windykacja faktury na 100 000 zł od dłużnika.

UMOWA FAKTORINGU

Jest to umowa nienazwana, a więc stosuje się do niej jedynie przepisy kodeksu cywilnego o swobodzie zawierania umów (art. 3531 k.p.). Faktoring jest uważany za połączenie umowy cesji wierzytelności i umowy zlecenia (art. 509 (przelew) i nast. oraz art. 734-751 k.c.). O jej treści decyduje faktor. Faktorant może jedynie przez negocjowanie warunków wpływać na szczegółowe zapisy. Do ważności umowy nie jest konieczna zgoda dłużnika. W umowie należy ustalić, jaki rodzaj faktoringu jest jej przedmiotem.

Należy zatem określić wyraźnie, czy bank faktoringowy bierze na siebie ryzyko wypłacalności dłużnika, czy też że będzie ono nadal obarczać przedsiębiorcę. Należy też wskazać umowy zawarte pomiędzy przedsiębiorcą i jego dłużnikiem, z których wynikają wierzytelności przelewane przez przedsiębiorcę na faktora. Ponieważ w takiej sytuacji występują różne terminy zapłaty należności przedsiębiorcy, strony umowy faktoringowej mogą uzgodnić tzw. średni termin płatności dla wszystkich tych wierzytelności i określić kwotę należną sprzedawcy (dostawcy) czy usługodawcy z tytułu cesji ich wierzytelności.


Wysokość prowizji należnej faktorowi może być podana w wielkości bezwzględnej lub w odpowiednim procencie w stosunku do wielkości wierzytelności. Oprócz zwykłej prowizji faktor może zastrzec sobie prowizje dodatkową wynikającą z zakresu czynności dodatkowych podejmowanych przez faktora.

Przy faktoringu pełnym faktor ma jeszcze prawo do prowizji podwyższonej, co wiąże się z przyjęciem przez faktora ryzyka niewypłacalności dłużnika. Należy również zawrzeć postanowienia co do obowiązku płacenia odsetek za korzystanie z cudzego kapitału oraz odsetek za opóźnienie.


Umowa może przewidywać poszerzenie zakres świadczeń faktora na rzecz faktoranta z dokładnym ich opisem. Dodatkowe usługi faktora to zazwyczaj: działalność reklamowa i marketingowa, kojarzenie dostawców i odbiorców, wybór agentów handlowych, doradztwo prawne i ekonomiczne oraz prowadzenie postępowań spornych. Usługi te mogą obejmować ponadto: inkaso i windykacje należności, wykupywanie faktur na okres dłuższy, niż to wynika z terminu płatności, ustalenie okresu tolerancji, prowadzenie rozliczeń transakcji pomiędzy faktorantem i dłużnikiem oraz informowanie go o terminowości wywiązywania się dłużnika z płatności, kierowanie upomnień do opieszałych dłużników, zbieranie informacji i gromadzenie danych statystycznych o istotnym znaczeniu gospodarczym dla faktoranta.

ZABEZPIECZENIE WIERZYTELNOŚCI

W przypadku faktoringu niepełnego dla faktora najlepszym zabezpieczeniem jest wypłacalność dłużnika faktoranta. Zabezpieczeniem jest też rachunek dłużnika lub faktoranta w banku faktoringowym. W pozostałych przypadkach wykorzystuje się weksle dłużnika in blanco z deklaracją wekslową (zawiera ona porozumienie z wierzycielem co do sposobu wypełnienia weksla). Po inne zabezpieczenia sięga się jedynie, gdy faktor nie jest zainteresowany wykupem wierzytelności faktoranta, ale faktorantowi bardzo na faktoringu zależy i jest w stanie zaoferować wartościowe zabezpieczenia rzeczowe. W praktyce do prawnych zabezpieczeń faktoringu należą m.in.:

• fundusz gwarancyjny, tworzony z odpisów każdej faktury (10 do 20 proc.), gromadzony na specjalnym rachunku wraz z pełnomocnictwem do dysponowania tym rachunkiem (odpisy na fundusz gwarancyjny zostaną zwrócone klientowi na jego rachunek po spłacie faktur przez dłużnika,
• zabezpieczenia wymienione w zarządzeniu dotyczącym prawnych zabezpieczeń wierzytelności banku, czyli np. przywłaszczenie na zabezpieczenie, rejestrowy zastaw bankowy na rzeczach ruchomych, hipoteka.

KORZYŚCI Z FAKTORINGU

Faktoring jest szczególnie korzystnym rozwiązaniem, gdy: w firmie występują okresowe niedobory gotówki wynikające np. z przyznania odbiorcom kredytu kupieckiego, odbiorcy żądają dłuższych terminów płatności, a dostawcy zależy na szybkiej sprzedaży i szybkim otrzymywaniu gotówki za sprzedane produkty i usługi, przedsiębiorca rozpoczyna współpracę z nowym kontrahentem i nie zna jego pozycji rynkowej oraz zdolności do terminowego regulowania zobowiązań. Rozliczanie się z dłużnikami za pośrednictwem faktora zapewnia firmie otrzymanie szybkiej zapłaty za sprzedane towary i usługi, co pozytywnie wpływa na poprawę płynności finansowej. Ponadto:

• poprawia się obieg kapitału obrotowego (jest to szczególnie ważne, gdy firma działa w branży charakteryzującej się dużymi wahaniami sezonowymi) i przyspieszy przepływ gotówki,
• ulegają zmniejszeniu bieżące koszty funkcjonowania firmy
• można wydłużać terminy płatności bez stwarzania zagrożenia dla płynności finansowej (przyszłe należności stają się dostępne od zaraz),
• można w terminie regulować zobowiązania firmy, co pozwoli negocjować lepsze warunki umów oraz zwiększyć liczbę odbiorców, gdyż ryzyko kredytowe zostaje przejęte przez faktora,
• nie trzeba na bieżąco zasilać kapitału obrotowego z przepływów pieniężnych, co da firmie większe możliwości inwestowania we własny rozwój,
• faktor może w imieniu swego klienta prowadzić usługi dodatkowe, jak np. rozliczenia księgowe, sporządzanie sprawozdań, monitorowanie i zarządzanie należnościami.

ILE TO KOSZTUJE?

Na koszt faktoringu składają się:

• odsetki - liczone od kwoty zaliczki wypłaconej faktorantowi - od 8 do 15 proc.,
• opłata dodatkowa (inkasowe, doradcze, księgowe) - od 0,3 do 4 proc. wartości zakupionych przez faktora wierzytelności,
• prowizja przygotowawcza - ok. 1 proc. kwoty objętej faktoringiem.

Jeżeli opłaty pobierane są z góry, to mamy do czynienia ze stopą dyskonta (dyskonto to wynagrodzenie dla banku za udostępnienie środków pieniężnych do terminu płatności weksla; zależy ono od stopy dyskontowej (ustalanej przez bank) i liczby dni pozostających od momentu dyskontowania do terminu płatności weksla), a jeżeli z dołu - z odsetkami prostym.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.