Doradca Podatnika 40-41/2007 Obrót gospodarczy

Monika Król
adwokat w Kancelarii Adwokackiej Pociej, Dubois i Wspólnicy

Chciałbym wystąpić ze spółki z o.o., w której posiadam udziały. Jednak nie znalazłem osoby zainteresowanej ich nabyciem. Zarząd spółki oświadczył mi, że spółka może nabyć ode mnie moje udziały. Czy spółka może nabyć swoje udziały?

Generalną zasadą wynikającą z przepisów Kodeksu spółek handlowych jest zakaz dysponowania przez spółkę jej własnymi udziałami. Zgodnie z art. 200 § 1 k.s.h., spółka nie może obejmować lub nabywać ani przyjmować w zastaw własnych udziałów. Jak wynika z tego przepisu - zakaz dotyczy pozyskiwania przez spółkę prawa do jej własnych udziałów w różnych trybach. W pierwszej kolejności wymienia się obejmowanie udziałów.

Tym samym spółce nie wolno jest uczestniczyć w procedurze podwyższania kapitału zakładowego poprzez obejmowanie udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Po drugie spółce nie wolno nabywać udziałów własnych, tzn. uzyskiwać ich własności (bez względu na tytuł prawny tego nabycia). Po trzecie, spółka nie może przyjmować w zastaw udziałów własnych. Ten sam katalog zakazów dotyczy udziałów w spółce zależnej, tzn. spółka nie może obejmować lub nabywać ani przyjmować w zastaw udziałów w spółce zależnej. Przedstawiona zasada zawiera określone wyjątki. Należy do nich nabycie przez spółkę udziałów własnych (art. 200 § 1 k.s.h.):

• w drodze egzekucji na zaspokojenie roszczeń spółki, których nie można zaspokoić z innego majątku wspólnika,
• w celu umorzenia udziałów,
• w innych przypadkach przewidzianych w ustawie.

Jak wynika z przytoczonego katalogu wyjątków - są to sytuacje, w których nabycie udziałów przez spółkę jest konieczne dla osiągnięcia określonego celu. I tak nabycie przez spółkę udziałów własnych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko wspólnikowi spółki może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy spółka nie ma możliwości zaspokojenia się z innego majątku wspólnika. Należy jednak mieć na uwadze, iż zaspokojenie się spółki w postępowaniu egzekucyjnym w drodze nabycia od wspólnika udziałów własnych - nie uprawnia spółki do posiadania praw udziałowych w sposób nieograniczony.

Jeżeli udziały nabyte w drodze egzekucji nie zostaną zbyte w ciągu roku od ich nabycia, powinny być umorzone według przepisów o obniżeniu kapitału zakładowego, chyba że w spółce został utworzony, w celu umorzenia udziałów, specjalny kapitał rezerwowy (art. 200 § 2 k.s.h.). Tym samym w przypadku umorzenia udziałów (będącego celem pierwotnym czy też wtórnym po uprzednim postępowaniu egzekucyjnym) - ich nabycie przez spółkę stanowi jedynie czynność poprzedzającą samo umorzenie.

Istotę umorzenia udziałów w spółce z o.o. reguluje art. 199 k.c. Celem umorzenia jest unicestwienie, wygaśnięcie udziału, a co się z tym wiąże - zmniejszenie stanu posiadania danego wspólnika w spółce lub też całkowite jego wycofanie się ze spółki. Umorzenie udziałów powoduje, iż liczba udziałów spółki ulega zmniejszeniu. Udział może być umorzony za zgodą wspólnika w drodze nabycia udziału przez spółkę (umorzenie dobrowolne) albo bez zgody wspólnika (umorzenie przymusowe).

Umorzenie udziałów w spółce z o.o. może nastąpić tylko wówczas, gdy przewiduje to umowa spółki. Dokonanie umorzenia jest dopuszczalne dopiero po wpisie spółki do rejestru, ponieważ ma ono sens dopiero wtedy, gdy wszystkie wkłady na pokrycie udziałów - zgodnie z umową spółki - zostały wniesione. W praktyce, instytucję umorzenia udziałów bardzo często wykorzystuje się w przypadkach wychodzenia wspólników ze spółki, jeżeli brak podmiotów zainteresowanych nabyciem ich udziałów.

Odbywa się to w drodze umorzenia dobrowolnego, a jedynie od okoliczności faktycznych sprawy zależy, czy jest to umorzenie dobrowolne za lub bez wynagrodzenia. Zastosowanie tego rozwiązania uwarunkowane jest porozumieniem pomiędzy spółką a wspólnikiem co do wynagrodzenia, tzn. ustalenia czy spółka ma wolę i możliwość wypłaty wynagrodzenia lub wyrażenia przez wspólnika zgody na umorzenia bez wynagrodzenia. Niezależnie od przyjętego trybu umorzenia - poprzedza je nabycie udziałów własnych przez spółkę.

Zazwyczaj następuje ono dopiero po podjęciu uchwały przez zgromadzenie wspólników o warunkach umorzenia, tzn. w jakim trybie nastąpi umorzenie, czy będzie wypłacone wspólnikowi wynagrodzenie, a jeżeli tak to w jakiej wysokości oraz czy umorzenie nastąpi z czystego zysku, czy też w drodze obniżenia kapitału zakładowego. Reasumując. Kodeks spółek handlowych dopuszcza, w drodze wyjątku, możliwość nabywania przez spółkę udziałów własnych w sytuacji, gdy wspólnik opuszcza spółkę. W takim przypadku, na potrzeby instytucji umorzenia udziałów, spółka może nabyć od wspólnika jego udziały.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.