Doradca Podatnika 40-41/2007 Obrót gospodarczy

Paweł Ziółkowski
właściciel biura doradztwa gospodarczego

Usługa spedycji powinna spełniać przede wszystkim dwa kryteria istotne z punktu widzenia klienta: musi być zgodna ze zleceniem oraz prowadzić do szybkiego odzyskania gotówki zamrożonej w towarze klienta. Jest ona świadczona na podstawie regulowanej przepisami Kodeksu cywilnego, umowy spedycji. Spedycja to działalność polegająca na organizowaniu przewozu towaru.

Podstawowe regulacje dotyczące umowy spedycji zawiera art. 794 i nast. k.c. Przez umowę spedycji spedytor zobowiązuje się za wynagrodzeniem, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do wysyłania lub odbioru przesyłki albo do dokonania innych usług związanych z przewozem.

Może on występować w imieniu własnym albo w imieniu dającego zlecenie. Umowa spedycji jest umową o świadczenie usług, w związku z czym w sprawach nieuregulowanych przepisami dotyczącymi tej umowy zastosowanie mają przepisy o umowie zlecenia. Powoduje to, że umowę spedycji zaliczamy do umów należytej staranności - spedytor obowiązany jest do wykonywania usług w ciągu całego procesu przewozowego w sposób staranny i fachowy, tak aby zleceniodawca nie poniósł szkody, a w razie jej powstania, aby można było ustalić, w jakiej fazie przewozu lub czynności spedycyjnych szkoda powstała, oraz aby zleceniodawca mógł skutecznie dochodzić odszkodowania od jej sprawcy (zob. wyrok SN z 13 lipca 1977 r., sygn. akt I CR 296/77, LEX nr 7965). Żeby w ogóle można było mówić o umowie spedycji, usługi te muszą polegać na wysyłaniu przesyłek lub ich odbieraniu.

W praktyce spedytor zazwyczaj oferuje szerszy zakres usług: bardzo często organizuje cały transport, łącznie z odebraniem towaru z magazynu, a niekiedy nawet z jego pakowaniem i rozpakowaniem, wyszukaniem i rozliczeniem się z firmą transportową, ubezpieczeniem towaru w drodze, załatwieniem formalności celnych itd. Spedycja jest to zatem usługa transportowa obejmująca czynności organizacyjne występujące podczas przemieszczania ładunków.

PODEJMOWANIE DZIAŁALNOŚCI SPEDYCYJNEJ

Usługi spedycyjne mają charakter fachowej pomocy w obsłudze przewozu towarowego. Spedytor świadczy usługi "w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa", co oznacza, że podmioty, które świadczą usługi na podstawie umowy spedycji, ale nie robią tego w ramach swojego przedsiębiorstwa - nie będą mogły być uznane za spedytora. Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej).

Działalność gospodarcza prowadzona jest przez przedsiębiorców, a zatem w rozumieniu ustawy przez osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną (np. spółce jawnej), wykonujące we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

W przypadku spółek cywilnych jest więc tylu przedsiębiorców, ilu jest wspólników. Rozpoczynając działalność gospodarczą, należy przede wszystkim pomyśleć o formie prawnej - dla spedytorów nie ma większych ograniczeń. Przedsiębiorcy-spedytorzy mogą więc wybierać między:

• działalnością gospodarczą osób fizycznych, spółką cywilną
• handlowymi spółkami osobowymi (z wyłączeniem spółki partnerskiej przewidzianej dla wolnych zawodów): spółką jawną, komandytową, komandytowo-akcyjną,
• handlowymi spółkami kapitałowymi: spółką z o.o. i akcyjną.

Skoro spedytor świadczy usługi w ramach swojego przedsiębiorstwa, pierwszym krokiem w kierunku wykonywania działalności spedycyjnej powinno być zarejestrowanie firmy (w przypadku spółek oczywiście poprzedzone spisaniem umowy spółki lub jej statutu). Dokonując zgłoszenia, należy podać przedmiot działalności według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD).

 Działalność gospodarczą można podjąć dopiero po uzyskaniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub Krajowego Rejestru Sądowego. Wyjątek dotyczy jedynie spółki z o.o. i spółki akcyjnej - mogą one rozpocząć wykonywanie działalności gospodarczej już po spisaniu umowy spółki (statutu). Firmę spedycyjną należy jednak zarejestrować: w przypadku osób fizycznych i spółek cywilnych - w ewidencji działalności gospodarczej (przy czym jeśli chodzi o spółki, wpis musi posiadać każdy ze wspólników z osobna, a w pozostałych przypadkach - w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Po uzyskaniu wpisu (wpisów) do rejestru firmę należy jeszcze zarejestrować w rejestrze podmiotów gospodarki narodowej (REGON), urzędzie skarbowym i ZUS, a firmę zatrudniającą pracowników - dodatkowo w PIP i PIS. Wolny dostęp do świadczenia usług spedycyjnych nie jest niczym wyjątkowym - tak naprawdę do wyjątków należą przepisy częściowo regulujące dostęp do działalności spedycyjnej (tak jest np. w Austrii, Belgii czy Francji).

Warunkiem umożliwiającym prowadzenie działalności spedycyjnej jest wtedy posiadanie odpowiednich dokumentów (certyfikatów, licencji itp.) lub, ewentualnie, udokumentowana praktyka zawodowa. W większości krajów firmy zajmujące się organizacją dostaw towarów pracują jednak na podstawie ogólnych przepisów dotyczących działalności gospodarczej, handlu poszczególnymi grupami towarowymi, o incotermsy (czyli warunki dostawy towaru), a przede wszystkim na podstawie ogólnych warunków spedycyjnych, w Polsce są to "Ogólne polskie warunki spedycyjne". Zasady wyrażone w tych warunkach są nie tyle prawem, ile zaleceniami, swego rodzaju pozaprawnym kodeksem regulującym komentowaną dziedzinę.

PRAWA I OBOWIĄZKI SPEDYTORA

Określają je przede wszystkim postanowienia zawartych umów. Umowy spedycyjne są objęte swobodą umów. Prawa i obowiązki wynikające wprost z umowy nie są jednak jedynymi, które dotyczą spedytorów - zgodnie z art. 56 k.c. czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Niezależnie od tego, czy umowa o tym mówi, czy też nie, spedytor obowiązany jest do podejmowania czynności potrzebnych do:

• uzyskania zwrotu nienależnie pobranych sum z tytułu przewoźnego, cła i innych należności związanych z przewozem przesyłki,
• zabezpieczenia praw dającego zlecenie lub osoby przez niego wskazanej względem przewoźnika albo innego spedytora.

Spedytor może powierzyć wykonanie zlecenia osobie trzeciej, gdyż wynika to z istoty umowy spedycji. Wydaje się jednak, że dla bezpieczeństwa warto zawrzeć stosowną informację wprost w umowie (wystarczy zamieścić informację, że transport wchodzi w skład usług lub że spedytor zobowiązuje się do wyszukania przewoźnika). Sprawa jest szczególnie istotna w razie ewentualnego sporu z dającym zlecenie.

Spedytor jest odpowiedzialny za przewoźników i dalszych spedytorów, z których usług korzysta przy wykonaniu zlecenia, chyba że nie ponosi winy w ich wyborze. Spedytor powinien więc kierować się przy wyborze podwykonawców należytą starannością (starannością ogólnie wymaganą przy spedycji) i dbałością o interes dającego zlecenie. Zgodnie z wyrokiem SN z 27 stycznia 2004 r. (sygn. akt II CK 389/02, Biuletyn SN 2004/6/8) należyta staranność spedytora jest zachowana, jeśli wykaże on, że powierzył określone usługi przewozowe przewoźnikowi, którego profesjonalizm i jakość świadczonych usług budziły zaufanie.


SPEDYTOR PRZEWOŹNIKIEM

Zgodnie z art. 774 k.c. przez umowę przewozu przewoźnik zobowiązuje się w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa do przewiezienia za wynagrodzeniem osób lub rzeczy. Jeżeli rozpoczęcie lub dokonanie przewozu dozna czasowej przeszkody wskutek okoliczności dotyczącej przewoźnika, wysyłający może od umowy odstąpić, powinien jednak dać przewoźnikowi odpowiednie wynagrodzenie za wykonaną część przewozu, w granicach tego, co na kosztach przewozu oszczędził.

Nie wyłącza to roszczenia o naprawienie szkody, jeżeli przeszkoda była następstwem okoliczności, za które przewoźnik ponosi odpowiedzialność. Przewoźnik może się domagać od wysyłającego podania jego adresu oraz adresu odbiorcy, miejsca przeznaczenia, oznaczenia przesyłki według rodzaju, ilości oraz sposobu opakowania, jak również określenia wartości rzeczy szczególnie cennych.

Dodatkowo, na żądanie przewoźnika, wysyłający powinien wystawić list przewozowy zawierający powyższe dane, a ponadto wszelkie inne istotne postanowienia umowy (np. termin dostarczenia rzeczy czy zastrzeżenie "do rąk własnych") - to wysyłający ponosi winę za niedokładne lub nieprawdziwe oświadczenia. Natomiast wysyłający może żądać od przewoźnika wydania mu odpisu listu przewozowego albo innego poświadczenia przyjęcia przesyłki do przewozu.


Wysyłający powinien dać przewoźnikowi wszelkie dokumenty potrzebne ze względu na przepisy celne, podatkowe i administracyjne. Zasada ta dotyczy także spedytorów niebędących przewoźnikami, którzy zawierając umowę z przewoźnikiem, występują w roli wysyłającego. Przewoźnik powinien niezwłocznie zawiadomić odbiorcę o nadejściu przesyłki do miejsca przeznaczenia.

Wtedy odbiorca może w imieniu własnym wykonać wszelkie prawa wynikające z umowy przewozu, a zwłaszcza żądać wydania przesyłki i listu przewozowego, jeżeli jednocześnie wykona zobowiązania wynikające z tej umowy. Przez przyjęcie przesyłki i listu przewozowego odbiorca zobowiązuje się do zapłaty przewoźnikowi należności oznaczonych w liście przewozowym.


Jeżeli odbiorca odmawia przyjęcia przesyłki albo jeżeli z innych przyczyn nie można mu jej doręczyć, przewoźnik powinien niezwłocznie zawiadomić o tym wysyłającego. Jeżeli wysyłający nie nadeśle w odpowiednim czasie wskazówek, przewoźnik powinien oddać przesyłkę na przechowanie lub inaczej ją zabezpieczyć i zawiadomić o tym wysyłającego i odbiorcę. Jeżeli przesyłka jest narażona na zepsucie albo jej przechowanie wymaga kosztów, na które nie ma pokrycia, przewoźnik może ją sprzedać na rachunek kupującego.

Przewoźnik może oddać przesyłkę do przewozu innemu przewoźnikowi na całą przestrzeń przewozu lub jej część, jednak ponosi odpowiedzialność za czynności dalszych przewoźników jak za własne czynności, a każdy przewoźnik, który przyjmuje przesyłkę na podstawie tego samego listu przewozowego, ponosi solidarną odpowiedzialność za cały przewóz według treści listu. Przewoźnik, który z tytułu swej solidarnej odpowiedzialności za cały przewóz zapłacił odszkodowanie, ma zwrotne roszczenie do przewoźnika ponoszącego odpowiedzialność za okoliczności, z których szkoda wynikła.

Jeżeli okoliczności tych ustalić nie można, odpowiedzialność ponoszą wszyscy przewoźnicy w stosunku do przypadającego im przewoźnego. Wolny od odpowiedzialności jest przewoźnik, który udowodni, że szkoda nie powstała na przestrzeni, przez którą przewoził.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.