Doradca Podatnika 40-41/2007 Ubezpieczenia

Kontynuujemy temat przeznaczony dla: osób, które zamierzają podjąć pracę lub rozpocząć prowadzenia działalności na własny rachunek na obszarze innych państw Unii Europejskiej; cudzoziemców - obywateli UE, którzy zamierzają podjąć pracę lub działalność w Polsce; pracowników oddelegowanych do pracy w innym państwie Unii lub oddelegowanych do pracy w Polsce z innego państwa UE oraz osób, które są zatrudnione w placówkach dyplomatycznych lub konsularnych w Unii lub jako członkowie personelu pomocniczego Wspólnot Europejskich.

Ubezpieczenia społeczne osób zatrudnionych w transporcie

W rozporządzeniu 1408/71 osobne miejsce zajmują zasady dotyczące ustalania właściwego ustawodawstwa ubezpieczeniowego dla osób zatrudnionych na obszarze Unii Europejskiej w transporcie drogowym, lotniczym, kolejowym oraz w żegludze śródlądowej. Powołane rozporządzenie w swojej generalnej zasadzie zakłada, że osoby wykonujące pracę na obszarze Unii Europejskiej podlegają systemowi zabezpieczenia społecznego w jednym państwie.

Unika się w ten sposób niepożądanych sytuacji, w których dana osoba nie podlega żadnemu systemowi ubezpieczeniowemu lub też ubezpieczona jest wielokrotnie, w różnych państwach członkowskich. Przepis ten jest trudny do zrealizowania w przypadku pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach transportowych, ponieważ praca tych osób często polega na przemieszczaniu się między różnymi państwami członkowskimi. Trudno byłoby więc ustalić precyzyjnie miejsce wykonywania danej pracy. Stworzono więc szczegółowe zasady ustalania właściwego ustawodawstwa w odniesieniu do osób zatrudnionych w transporcie drogowym, lotniczym, kolejowym oraz w żegludze śródlądowej.

Transport lądowy i powietrzny

W myśl tych regulacji art. 14 ust. 2 rozporządzenia 1408/71 osoba, która zwykle wykonuje pracę najemną na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich, jako członek personelu lądowego lub powietrznego w przedsiębiorstwie, które prowadzi w transporcie międzynarodowym na cudzy lub własny rachunek przewóz osób lub towarów koleją, drogą lądową, powietrzną lub żeglugą śródlądową, oraz ma siedzibę na terytorium państwa członkowskiego, podlega przepisom prawnym tego ostatniego państwa członkowskiego. Decydująca jest zatem siedziba przedsiębiorstwa zatrudniającego danego pracownika.


Zasada stosowania prawa państwa, w którym znajduje się siedziba przedsiębiorstwa transportowego jest jednak wyłączona w dwóch przypadkach. Pierwszy z nich stanowi, że osoba zatrudniona w oddziale albo stałym przedstawicielstwie przedsiębiorstwa transportowego, poza terytorium państwa członkowskiego, w którym ma siedzibę to przedsiębiorstwo, podlega przepisom prawnym państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się ten oddział lub stałe przedstawicielstwo. Jeśli więc dane przedsiębiorstwo transportowe posiada w innym państwie członkowskim oddział lub przedstawicielstwo, to w stosunku do wszystkich osób zatrudnionych w tym oddziale (przedstawicielstwie) stosuje się przepisy tego państwa członkowskiego.


Drugi wyjątek dotyczy osób zatrudnionych w przedsiębiorstwach transportowych, ale wykonujących swoją pracę w przeważającej mierze na terytorium tego państwa członkowskiego, w którym mają one miejsce zamieszkania. Podlegają wówczas przepisom prawnym tego państwa także w przypadku, gdy przedsiębiorstwo, które zatrudnia takie osoby, nie ma na jego terytorium ani oddziału, ani stałego przedstawicielstwa. Są to takie przypadki, kiedy siedziba pracodawcy znajduje się w innym państwie członkowskim, niż wykonywana jest praca dla tego przedsiębiorstwa. Decydującym kryterium jest w tym przypadku miejsce zamieszkania osoby wykonującej tę pracę.


Marynarze

W przepisach rozporządzenia 1408/71 w sposób szczególny zostały uregulowane zasady ubezpieczeń społecznych marynarzy. Marynarze mogą bowiem wykonywać swoją działalność zarobkową jako:

• pracownicy najemni bądź
• osoby prowadzące działalność na własny rachunek.

Jednakże zasady ustalania właściwego dla nich ustawodawstwa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych są uregulowane odrębnie od zasad dotyczących zarówno pracowników najemnych, jak i osób wykonujących działalność na własny rachunek. Rozporządzenie 1408/71 w odniesieniu do marynarzy wprowadza zasadę ogólną oraz wyjątki od tej zasady.

Zasada ogólna - bandera statku

Zgodnie z art. 13 ust. 2c rozporządzenia 1408/71 osoba wykonująca działalność zarobkową na statku pływającym pod banderą państwa członkowskiego podlega przepisom prawnym tego państwa. Oznacza to, że marynarz pracujący na statku czy to jako pracownik najemny, czy jako osoba prowadząca działalność na własny rachunek, objęty jest ustawodawstwem tego państwa członkowskiego, pod którego banderą statek pływa. Od tej zasady przewidziane są wyjątki i postanowienia szczególne.

Marynarz pracownikiem

Pierwszy wyjątek dotyczy osób wykonujących pracę najemną w przedsiębiorstwie, w którym są zwykle zatrudnione na terytorium państwa członkowskiego albo na statku pływającym pod banderą państwa członkowskiego, wysłanych przez to przedsiębiorstwo w celu wykonywania pracy na jego rachunek na pokład statku pływającego pod banderą innego państwa członkowskiego. Podlegają oni wówczas w dalszym ciągu przepisom prawnym wysyłającego państwa członkowskiego. Marynarze mogą więc być traktowani jak pracownicy wysłani. Stosuje się więc do nich te same zasady, jakie dotyczą wszystkich pracowników wysłanych przejściowo do wykonywania pracy na obszar innego państwa członkowskiego.




Marynarze pracujący na statku na własny rachunek

Marynarze mogą wykonywać pracę na statku nie tylko jako pracownicy, ale również jako osoby prowadzące działalność na własny rachunek. Rozporządzenie 1408/71 również dla nich przewiduje odstępstwo od przedstawionej wyżej ogólnej zasady prawa państwa bandery.

Zgodnie mianowicie z art. 14b ust. 2 rozporządzenia 1408/71 osoba, która wykonuje działalność na własny rachunek zwykle na terytorium państwa członkowskiego albo na statku pływającym pod banderą państwa członkowskiego oraz wykonuje pracę lub określone czynności na własny rachunek na statku pływającym pod banderą innego państwa członkowskiego, w dalszym ciągu podlega przepisom prawnym pierwszego państwa członkowskiego, jeśli przewidywany okres wykonywania tej pracy nie przekracza 12 miesięcy.

Zatem osoba będąca marynarzem i prowadząca w tym zakresie samodzielną działalność może być objęta ustawodawstwem państwa, na obszarze którego zwykle prowadzi swoją działalność przez okres 12 miesięcy pracy na statku pływającym pod obcą banderą. Na ten okres wystawiony zostanie formularz E 101.

Jeżeli z przyczyn niedających się przewidzieć wykonywanie pracy przekracza przewidywany początkowo okres 12 miesięcy, stosuje się w dalszym ciągu, do momentu zakończenia wykonywania pracy, przepisy prawne pierwszego państwa członkowskiego, jeśli właściwa władza państwa członkowskiego, na którego terytorium dana osoba została wysłana, albo wskazana przez nią jednostka udzieli stosownego zezwolenia. O zezwolenie należy wystąpić na formularzu E 102, przed upływem pierwszych dwunastu miesięcy; zezwolenie nie może być udzielone na okres dłuższy niż dwanaście miesięcy.


Osoby niebędące marynarzami pracujące na statkach

Zasady ubezpieczeń społecznych innych niż marynarze osób wykonujących pracę na statkach reguluje art. 14b ust. 3 rozporządzenia 1408/71. Zgodnie z tym przepisem osoba, która nie wykonuje swojej pracy zwykle na morzu, wykonuje natomiast działalność zarobkową na wodach terytorialnych lub w porcie jednego państwa członkowskiego na statku pływającym pod banderą innego państwa członkowskiego, znajdującym się na tych wodach terytorialnych lub w porcie, i nie jest członkiem załogi tego statku, podlega przepisom prawnym pierwszego państwa członkowskiego.


Urzędnicy i urzędnicy będący pracownikami najemnymi lub osobami prowadzącymi działalność na własny rachunek jednocześnie na terytorium jednego lub więcej państw członkowskich

Urzędnicy administracji publicznej i personel równorzędny podlegają ustawodawstwu państwa członkowskiego, którego administracja ich zatrudnia - art. 13 ust. 2d rozporządzenia 1408/71. Osoba będąca pracownikiem najemnym jako urzędnik lub traktowana na równi z nim i ubezpieczona w specjalnym systemie ubezpieczeń dla urzędników służby cywilnej w jednym z państw członkowskich, jednocześnie będąca pracownikiem najemnym lub osobą prowadzącą działalność na własny rachunek na terytorium jednego lub większej liczby innych państw członkowskich podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym została ubezpieczona w ramach specjalnego systemu dla urzędników służby cywilnej (art. 14e rozporządzenia 1408/71).

W niektórych państwach członkowskich urzędnicy służby cywilnej i osoby traktowane jak tacy urzędnicy są objęci specjalnym systemem zabezpieczenia społecznego, który różni się od systemu dla pracowników i który dotyczy wszystkich lub pewnych kategorii urzędników służb cywilnych. W Polsce specjalnym systemem zabezpieczenia społecznego zostali objęci prokuratorzy i sędziowie oraz funkcjonariusze Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej, Biura Ochrony Rządu, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, żołnierze zawodowi.


Osoba będąca pracownikiem najemnym jednocześnie w dwóch lub więcej państwach członkowskich jako urzędnik administracji publicznej lub traktowana na równi z taką osobą i ubezpieczona w przynajmniej jednym z państw członkowskich w specjalnym systemie dla urzędników służby cywilnej podlega ustawodawstwu każdego z tych państw (art. 14f rozporządzenia 1408/71).

Jest to drugi wyjątek od podstawowej zasady, tj. zasady stosowania jednego ustawodawstwa. Urzędnik pracujący jednocześnie w więcej niż jednym państwie członkowskim będzie objęty ubezpieczeniami w każdym z państw pracy, jeśli przynajmniej w jednym z nich należy do specjalnego systemu zabezpieczenia społecznego dla urzędników służby cywilnej. W Polsce urzędnicy służby cywilnej należą do grupy pracowniczej. W dziedzinie zabezpieczenia społecznego grupa ta nie posiada specjalnego systemu i jest objęta powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych.

Wyjątki od postanowień rozporządzenia 1408/71 dotyczących ustalania właściwego ustawodawstwa Z art. 17 rozporządzenia 1408/71 wynika, że dwa lub więcej państw członkowskich, właściwe władze tych państw lub organy wyznaczone przez te władze mogą przewidzieć, za wspólnym porozumieniem, w interesie niektórych osób lub niektórych grup osób, wyjątki od przepisów artykułów 13-16.

 Zatem, dwa lub więcej państw członkowskich, właściwe władze czy też organy wyznaczone przez te władze mogą, na podstawie wzajemnego porozumienia, uzgodnić wyjątki od postanowień dotyczących ustawodawstwa właściwego, jeśli jest to korzystne dla osoby lub grupy osób. Porozumienie takie może oznaczać, że osoba zostanie objęta ustawodawstwem jednego państwa członkowskiego bez względu na fakt, że postanowienia dotyczące ustawodawstwa właściwego wskazuje inne państwo członkowskie jako państwo właściwe. (źródło ZUS; redaguje: Departament Ubezpieczeń i Składek)