Doradca Podatnika 42-43/2007 Obrót gospodarczy

Paweł Ziółkowski
właściciel biura doradztwa gospodarczego

Świadczenie usług spedycyjnych odbywa się na podstawie umowy spedycji. Jej postanowienia decydują w znacznej mierze o odpowiedzialności spedytora wobec klienta. Odszkodowanie za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki w czasie od jej przyjęcia aż do wydania przewoźnikowi, dalszemu spedytorowi, dającemu zlecenie lub osobie przez niego wskazanej nie może przewyższać zwykłej wartości przesyłki, chyba że szkoda wynikła z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa spedytora (art. 801 k.c.).

---

Spedytor nie ponosi jednak odpowiedzialności za ubytek nieprzekraczający granic ustalonych we właściwych przepisach, a w braku takich przepisów - granic zwyczajowo przyjętych.

---

Wielkości tych ubytków można znaleźć w rozporządzeniu Ministra Finansów w sprawie wysokości maksymalnych norm dopuszczalnych ubytków (...). Załączniki do tego rozporządzenia określają maksymalne normy dopuszczalnych ubytków powstających w czasie produkcji, przerobu, zużycia, magazynowania lub przewozu niektórych wyrobów akcyzowych za każdy dzień przewozu, przy czym dzień wysłania i dzień przyjęcia przesyłki liczy się jako jeden dzień przewozu.

Warto zaznaczyć, że za utratę, ubytek lub uszkodzenie pieniędzy, kosztowności, papierów wartościowych albo rzeczy szczególnie cennych spedytor ponosi odpowiedzialność jedynie wtedy, gdy właściwości przesyłki były podane przy zawarciu umowy, chyba że szkoda wynikła z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa spedytora.


ROSZCZENIA Z UMOWY SPEDYCJI

Umowa spedycji niewątpliwie jest umową dwustronną (ewentualnie wielostronną). W przypadku takich umów zawsze istnieje ryzyko, że druga (inna) strona umowy nie będzie chciała lub nie będzie mogła wypełnić swojego zobowiązania. Stroną tą może być zarówno spedytor, jak i dający zlecenie, przy czym zazwyczaj ryzyko spedytora jest większe. Musi on bowiem wykonać usługę, a najczęściej wiążą się z tym pewne koszty (chociażby paliwa). Aby zmniejszyć to ryzyko, spedytor może np. zażądać od zlecającego zadatku lub odstępnego.

W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może, bez wyznaczenia dodatkowego terminu, od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej (art. 394 k.c.).


W razie wykonania umowy zadatek zalicza się na poczet świadczenia strony, która go dała (należność końcowa zostanie pomniejszona o zadatek), a jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek jest zwracany. Kodeks przewiduje także sytuacje, gdy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada.

Dochodzi do tego w przypadku rozwiązania umowy lub niewykonania umowy wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które ponoszą odpowiedzialność obie strony. Odstępne uregulowane zostało w art. 396 k.c., zgodnie z którym jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej stronie lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego. Odstępne może więc być wykorzystane przy konstruowaniu umów długoterminowych.


Może się zdarzyć, że dający zlecenie po prostu nie będzie chciał zapłacić za usługę. W takim wypadku spedytor powinien pamiętać, iż (zgodnie z art. 802 k.c.) dla zabezpieczenia roszczeń o przewoźne oraz roszczeń o prowizję, o zwrot wydatków i innych należności wynikłych ze zleceń spedycyjnych, jak również dla zabezpieczenia takich roszczeń przysługujących poprzednim spedytorom i przewoźnikom, przysługuje mu ustawowe prawo zastawu na przesyłce, dopóki przesyłka znajduje się u niego lub u osoby, która ją dzierży w jego imieniu, albo dopóki może nią rozporządzać za pomocą dokumentów. Oznacza to, że spedytor może odmówić wydania przesyłki, jeżeli nie otrzymał wynagrodzenia.


Roszczenia z umowy spedycji (z wyłączeniem roszczeń przysługujących spedytorowi przeciwko przewoźnikom i dalszym spedytorom) przedawniają się z upływem roku. Termin przedawnienia zaczyna biec:

• przy roszczeniach z tytułu uszkodzenia lub ubytku przesyłki - od dnia dostarczenia przesyłki,
• w przypadku całkowitej utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem - od dnia, w którym przesyłka miała być dostarczona,
• w innych przypadkach - od dnia wykonania zlecenia.

Natomiast roszczenia przysługujące spedytorowi przeciwko przewoźnikom i dalszym spedytorom, z których usług korzystał przy przewozie przesyłki, przedawniają się z upływem sześciu miesięcy od dnia, kiedy spedytor naprawił szkodę, albo od dnia, kiedy wytoczono przeciwko niemu powództwo. Zasada ta znajduje odpowiednie zastosowanie do wymienionych roszczeń między osobami, którymi spedytor posługiwał się przy przewozie przesyłki.

SPEDYTOR W SĄDZIE

Niestety, mimo różnego rodzaju zabezpieczeń nie zawsze jest możliwość ściągnięcia należności. Zależnie od przyczyny powstania trudności w ściąganiu należności spedytor powinien obrać różne drogi postępowania. Najprostsza sytuacja występuje w razie upadłości dającego zlecenie - spedytorowi pozostaje tylko zgłosić swoją wierzytelność sędziemu komisarzowi. Zazwyczaj jednak zgłoszenie niewiele daje.

Rzadko jest tak, że po ogłoszeniu upadłości wierzyciele upadłego uzyskują zaspokojenie swoich należności. Inaczej jest, gdy dłużnik przestaje istnieć - wtedy mamy kilka możliwości. Gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna, nie ma znaczenia, czy nadal prowadzi ona działalność gospodarczą, czy nie.

Skoro jest przedsiębiorcą, to za zobowiązania powstałe w związku z prowadzoną firmą odpowiada ona całym swoim majątkiem. W takim wypadku pozew należy skierować przeciwko tej osobie, a w razie jej śmierci - przeciwko jej spadkobiercom.


Inaczej przedstawia się sytuacja spółek handlowych - w tym wypadku pozywać można same spółki. W przypadku spółek osobowych (jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna) warto jednak równocześnie ze spółką pozwać jej wspólników (poza akcjonariuszami, którzy nie odpowiadają za zobowiązania spółek komandytowo-akcyjnych), szczególnie w spółkach jawnych.

Wierzyciel może co prawda prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika), jednak zdaniem autora nie stanowi to przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.


W przypadku spółek kapitałowych (z o.o. i akcyjnej) - zgodnie z art. 151 § 4 oraz art. 301 § 1 k.s.h - wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania tych spółek, w związku z czym można pozywać wyłącznie spółkę. Warto jednak pamiętać o art. 299 k.s.h., zgodnie z którym jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.

Członek zarządu może się uwolnić od tej odpowiedzialności, jeśli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody. Sprawa się komplikuje, jeżeli kontrahent jest podmiotem zagranicznym.

Strony transakcji międzynarodowych mogą, a zdaniem autora wręcz powinny, dokonać wyboru prawa, któremu poddadzą łączące je stosunki, a tym samym dokonać także wyboru sądu właściwego do rozstrzygania sporów wynikłych z umowy. Zgodnie bowiem z art. 25 i nast. Ustawy - Prawo prywatne międzynarodowe strony mogą poddać swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu, jeżeli pozostaje ono w związku z zobowiązaniem.

Jeżeli jednak strony nie dokonały wyboru prawa, zobowiązanie podlega prawu państwa, w którym strony w chwili zawarcia umowy mają siedzibę albo miejsce zamieszkania, a jeżeli strony nie mają siedziby albo miejsca zamieszkania w tym samym państwie i nie dokonały wyboru prawa, do zobowiązań z umowy przewozu lub umowy spedycji stosuje się prawo państwa, w którym w chwili zawarcia umowy ma siedzibę albo miejsce zamieszkania przewoźnik lub spedytor.

Jeżeli nie można ustalić siedziby albo miejsca zamieszkania spedytora (przewoźnika), stosuje się prawo państwa, w którym umowa została zawarta. Warto także powiedzieć, iż do zobowiązań z umów zawieranych w zakresie przedsiębiorstwa zamiast prawa państwa, w którym ma siedzibę osoba prawna albo miejsce zamieszkania osoba fizyczna, stosuje się prawo państwa, w którym znajduje się siedziba przedsiębiorstwa.


Bez względu na to, jakiemu prawu będzie podlegać umowa spedycji, w przypadku gdy kontrahent pochodzi z zagranicy, dochodzenie od niego roszczeń może się okazać bardzo kosztowne. Jeżeli nie mamy do niego pełnego zaufania, powinniśmy się zabezpieczyć np. przez pobór należności z góry. Oprócz drogi sądowej możliwe jest także rozstrzyganie sporów pomiędzy spedytorami a ich usługodawcami czy usługobiorcami na drodze polubownej, i to na gruncie zarówno międzynarodowym, jak i polskim.

W Polsce takie spory może rozstrzygać również sąd arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej oraz sąd polubowny przy Polskiej Izbie Spedycji i Logistyki w Gdyni. Poniżej zamieszczamy wzór przykładowego pozwu o zapłatę oraz wzór umowy spedycji. W przypadku dochodzenia roszczenia pieniężnego i gdy okoliczności uzasadniające dochodzone żądanie są udowodnione:

• dokumentem urzędowym,
• zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem,
• wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu,
• zaakceptowanym przez dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i niezapłaconym z powodu braku środków na rachunku bankowym,

zalecane jest zamieszczenie w pozwie wniosku o rozpoznanie sprawy w postępowaniu nakazowym. Wiąże się to z oszczędnością kosztów (uiszcza się czwartą część wpisu stosunkowego, a nie cały wpis) i czasu.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.