Doradca Podatnika 44-45/2007 Obrót gospodarczy

Sąd Najwyższy uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej z 30 grudnia 1988 r. (sygn. akt III CZP 48/88, OSNCP 1989/3 poz. 36) określił wytyczne w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach rękojmi i gwarancji z art. 556-582 k.c. Prezentujemy najważniejsze tezy orzeczenia.

• Odpowiedzialność sprzedawcy. Fakt, że sprzedawca nie jest wytwórcą rzeczy, nie uzasadnia przyjęcia poglądu, że szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności. Na sprzedawcy bowiem spoczywa obowiązek sprawdzenia, czy dostarczony towar nie ma wad fizycznych. Atesty jakości, certyfikaty i różne sformalizowane oznaczenia cech jakości towaru należy traktować jako zapewnienie, że produkt ma określone właściwości.
• Roszczenie o wymianę rzeczy przysługuje uprawnionemu, jeżeli naprawa rzeczy byłaby tak długotrwała, że z praktycznego punktu widzenia przerwa w korzystaniu z rzeczy oznaczałaby pozbawienie nabywcy korzystania z rzeczy, co jest nie do pogodzenia z celem umowy sprzedaży. Długotrwałe lub kilkakrotne naprawy, które przez dłuższy okres uniemożliwiają nabywcy korzystanie z rzeczy, należy traktować jako mające swoje źródło w nieusuwalnej wadzie. Zastrzeżona w postanowieniach gwarancyjnych liczba napraw nie może pozbawiać nabywcy korzystania z rzeczy, co ma miejsce wówczas, gdy naprawy się przedłużają.

Jeżeli dokonywana jest wymiana poszczególnych elementów rzeczy, to nie może ona polegać na użyciu części o niższej wartości lub zastąpieniu ich elementami regenerowanymi. W przypadku gdy w grę wchodziłaby wymiana podzespołów pociągająca za sobą obniżenie wartości użytkowej rzeczy, nabywcy przysługuje roszczenie o wymianę rzeczy na wolną od wad. W uzasadnionych przypadkach nabywcy może przysługiwać roszczenie o naprawienie szkody spowodowanej faktem naprawy rzeczy.

Zasadność roszczenia kupującego o wymianę rzeczy wadliwej - zamiast naprawy rzeczy - na wolną od wad fizycznych nie uprawnia zobowiązanego do żądania dopłaty z racji wzrostu cen. Kupującemu w każdym razie przysługuje roszczenie o wymianę rzeczy, jeżeli naprawa przywracająca możliwość normalnego z niej korzystania zgodnie z przeznaczeniem jest niemożliwa w terminie dwóch tygodni. Również okoliczność, że postanowienia gwarancyjne nie przewidują wymiany rzeczy wadliwej, lecz jedynie naprawę wszystkich lub większości jej elementów, nie pozbawia nabywcy roszczenia o wymianę rzeczy, jeżeli rzecz nie może być naprawiona w ciągu dwóch tygodni.

W razie wykonania obowiązków gwarancyjnych lub wynikających z rękojmi dostarczenia nabywcy nowej rzeczy zamiast rzeczy dotkniętej wadą nabywcy nie mogą obciążać skutki wzrostu cen. Nieuzasadnione jest więc żądanie dopłaty do ceny zapłaconej. Nie można wyłączyć takiej sytuacji, w której za zgodą kupującego może alternatywnie wchodzić w grę - zamiast żądania wymiany rzeczy na wolną od wad - zamiana na rzecz podobną na warunkach uzgodnionych przez uprawnionego i zobowiązanego.

W takim przypadku nie chodzi o zawarcie nowej umowy sprzedaży. Jeżeli towar określonego rodzaju nie jest już produkowany albo zaprzestano jego importu, przedmiotem wymiany może być produkt podobny albo nawet wyższej wartości - z dopłatą według cen z daty zawarcia umowy. Kupujący jest jednak zobowiązany do zapłaty odpowiedniego odszkodowania za zmniejszenie wartości rzeczy w okresie jej używania do chwili wymiany na rzecz wolną od wad, jeżeli zmniejszenie wartości nastąpiło z jego winy.

• Obniżenie ceny. W ramach odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi kupujący może żądać obniżenia ceny. Obniżenie ceny towaru powinno uwzględniać koszt nakładów i starań niezbędnych do doprowadzenia rzeczy, poprzez usunięcie wad, do sprawności zgodnej z przeznaczeniem.
• Odstąpienie od umowy. Z wadą fizyczną rzeczy łączy się w ramach rękojmi uprawnienie kupującego do odstąpienia od umowy sprzedaży (art. 560 § 1 k.c.). Uprawnienie to jest wyłączone wówczas, gdy sprzedawca niezwłocznie dokona wymiany rzeczy wadliwej na wolną od wad. Wymiana powinna nastąpić najpóźniej w terminie dwóch tygodni. Kupujący ponosiłby szkodę, gdyby na skutek odstąpienia od umowy miał otrzymać tylko zwrot kwoty nominalnej (ceny). Szkoda ta może i powinna być naprawiona na zasadach ogólnych (art. 471 w zw. z art. 494 i 560 § 2 k.c.).
• Rozszerzenie, ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności. Strony umowy sprzedaży mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmi rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć (art. 558 § 1 k.c.). Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi jest bezskuteczne, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę przed kupującym.
• Roszczenie o naprawienie szkody. Oprócz roszczeń z tytułu rękojmi i gwarancji, obejmujących usunięcie wad fizycznych rzeczy, dostarczenie rzeczy wolnej od wad, i oprócz roszczeń i uprawnień z tytułu rękojmi w postaci obniżenia ceny i odstąpienia od umowy, w przepisach kodeksu cywilnego o rękojmi i gwarancji unormowane są roszczenia o naprawienie szkody poniesionej wskutek istnienia wady (art. 566 § 1 i art. 579 k.c.). Roszczenia o naprawienie szkody ograniczają się do żądania zwrotu kosztów zawarcia umowy, kosztów odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu dokonanych nakładów w takim zakresie, w jakim kupujący nie odniósł korzyści z tych nakładów. W przypadku gdy szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca ponosi odpowiedzialność (art. 566 § 1 k.c.), kupujący poza wymienionymi roszczeniami odszkodowawczymi może dochodzić roszczeń na ogólnych zasadach odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 i nast. k.c.).
• Naprawy gwarancyjne. Powierzenie przez gwaranta obowiązku napraw gwarancyjnych wyspecjalizowanym jednostkom serwisu gwarancyjnego nakłada na kupującego obowiązek korzystania z usług takiej jednostki. Nie wyłącza to odpowiedzialności gwaranta z tytułu obowiązków wynikających z gwarancji i za jakość napraw gwarancyjnych, w stosunku do uprawnionego z tytułu gwarancji.
• Termin dochodzenia roszczeń. Do dochodzenia roszczeń z tytułu gwarancji nie ma zastosowania jednoroczny termin prekluzyjny określony w art. 568 k.c., przewidziany dla roszczeń kupującego z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy. Ma zaś zastosowanie art. 118 k.c. (10 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe i związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - 3 lata).
• Następstwo prawne. Uprawnienia wynikające zarówno z rękojmi, jak i z gwarancji przechodzą na następców prawnych kupującego pod tytułem ogólnym i szczególnym. Zmiana właściciela nabytej rzeczy w drodze umowy sprzedaży, zamiany i darowizny lub spadkobrania nie eliminuje więzi prawnej ze sprzedawcą.
• Rodzaje odpowiedzialności. Wytwórca lub sprzedawca (również w przypadku towarów importowanych) ponoszą odpowiedzialność kontraktową na zasadach ogólnych (art. 471 i nast. k.c.) oraz na podstawie art. 415 i nast. k.c. (z tytułu czynów niedozwolonych, czyli odpowiedzialność deliktową) za szkodę na osobie lub mieniu, której doznał nabywca lub osoba trzecia, jeżeli rzecz dotknięta jest wadą czyniącą ją niebezpieczną.