Doradca Podatnika 44-45/2007 Ubezpieczenia

 60-letni mężczyźni mają prawo do wcześniejszej emerytury. Różnicowanie mechanizmu stopniowego podwyższania wysokości świadczeń emerytalno-rentowych w zależności od wieku uprawnionych jest zgodne z konstytucją. Osoby niepełnosprawne uzyskują prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od dnia, w którym zespoły ds. orzekania stwierdzą ich niepełnosprawność. Podstawę do wypłaty renty socjalnej na ręce opiekuna może stanowić oświadczenie osoby sprawującej faktyczną opiekę nad rencistą, potwierdzone przez właściwy organ administracji państwowej stopnia podstawowego - tak w ostatnim okresie stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Wyłączenie mężczyzn z prawa do wcześniejszej emerytury niezgodne z konstytucją Wcześniejsze emerytury nie tylko dla kobiet

Trybunał Konstytucyjny uznał, że 60-letni mężczyźni mają prawo do wcześniejszej emerytury. Ustawodawca ma rok na zmianę niekonstytucyjnych przepisów. ZUS może wyprzedzić ustawodawcę. Mężczyźni urodzeni w latach 1944-1948 będą mogli wcześniej skorzystać ze świadczenia emerytalnego. Daje im do tego prawo wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Pozbawienie mężczyzn prawa do wcześniejszej emerytury w zakresie takim jak kobiety jest niczym nieuzasadnionym pominięciem ustawodawczym o cechach dyskryminujących - tak uznał 23 października 2007 r.

Trybunał Konstytucyjny, rozpoznając pytanie prawne VIII Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Okręgowego w Łodzi. Trybunał orzekł, że art. 29 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art. 32 i art. 33 konstytucji.

ZUS odmówił przyznania wcześniejszej emerytury

Takie korzystne dla mężczyzn rozstrzygnięcie nastąpiło za sprawą Mariana R., który po osiągnięciu wieku 60 lat złożył wniosek o przyznanie wcześniejszej emerytury. Wykazał 40-letni okres zatrudnienia (składkowy i nieskładkowy). W uzasadnieniu argumentował, że po śmierci żony przejął opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem i w związku z tym nie może kontynuować zatrudnienia. Organy rentowe odmówiły przyznania mu wcześniejszej emerytury. Marian R. zaskarżył tę decyzję do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Sąd powziął poważną wątpliwość co do konstytucyjności kwestionowanego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje on prawo mężczyzn i kobiet do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Odmienne ukształtowanie zarówno przesłanki wieku, jak i stażu emerytalnego w stosunku do kobiet i mężczyzn zdaniem sądu prowadzi do dyskryminującej mężczyzn, legitymujących się długoletnim stażem ubezpieczeniowym, nierówności w prawie do zabezpieczenia społecznego w postaci wcześniejszej emerytury.

Ustawodawca zdecydował o przyznaniu kobietom i mężczyznom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., którzy nie osiągnęli powszechnego wieku emerytalnego, nieograniczonego w czasie prawa do przejścia na wcześniejszą emeryturę. Artykuł 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS określa niektóre przesłanki, jakie muszą oni w tym celu spełnić. Warunki zostały ustalone odrębnie dla kobiet i mężczyzn. Zgodnie z nim kobiety, które nie osiągnęły pełnego wieku emerytalnego (60 lat), mogą przejść na emeryturę pięć lat przed jego ukończeniem. Muszą tylko mieć co najmniej 30-letni staż ubezpieczeniowy.

Do stażu ubezpieczeniowego wlicza się lata składkowe (przeważnie czas pracy i opłacania składek, ale też na przykład urlop macierzyński), jak i nieskładkowe (studia, urlopy wychowawcze, okres zasiłku i świadczenia przedemerytalnego). Natomiast mężczyzna może skorzystać z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę po osiągnięciu 60 lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni staż i orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy. Mężczyźni nie mogą więc przechodzić na wcześniejszą emeryturę na pięć lat przed uzyskaniem wieku emerytalnego, spełniając tylko wymóg długiego stażu ubezpieczeniowego. To rozwiązanie zakwestionował Marian R., a jego poglądy podzielił Trybunał.

Wysokość swiadczenia emerytalnego podwyższanie świadczeń etapowo

Różnicowanie mechanizmu stopniowego podwyższania wysokości świadczeń emerytalno-rentowych w zależności od wieku uprawnionych jest zgodne z konstytucją. Osoby starsze najdłużej pobierały świadczenia w mniejszej wysokości i potrzeba zapewnienia stanu zgodnego z zasadą równości jest w ich przypadku najbardziej nagląca. Tak stwierdził kilka dni temu Trybunał Konstytucyjny, rozpoznając pytanie prawne VIII Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Okręgowego w  Łodzi dotyczące wysokości świadczenia emerytalnego. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 194a ust. 4 i 5 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest zgodny z konstytucją. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie ze względu na zbędność orzekania.

Wniosek o ponowne przeliczenie emerytury i odmowa ZUS

Sprawa dotyczyła mechanizmu stopniowego podwyższania wysokości świadczeń emerytalno-rentowych wyłącznie w zależności od wieku uprawnionych. Stanisława K. urodzona 12 grudnia 1939 r. pobierała emeryturę, dla której ustalono kwotę bazową stanowiącą 93 proc. przeciętnego wynagrodzenia. Od 1 lipca 2004 r. zmieniono podstawę wymiaru emerytury, wyliczając ją z 10 kolejnych lat kalendarzowych, co dało wskaźnik 97,08 proc., i jednocześnie przyjęto kwotę bazową obowiązującą na 31 sierpnia 1996 r.

W 2006 r. Stanisława K. złożyła wniosek o ponowne przeliczenie emerytury. Powołując się na art. 194a ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ZUS odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury. Stwierdził, że podwyższenie świadczeń będzie wypłacane etapowo, począwszy od 1 marca 2007 r. Stanisława K. odwołała się do sądu, który powziął poważne wątpliwości co do zgodności kwestionowanych przepisów z konstytucją. Zdaniem sądu ustawodawca, aby uwzględnić konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa - powinien zastosować mechanizm wyrównywania świadczeń systemem kroczącym, w równym stopniu wyrównującym corocznie zaniżone świadczenia, poczynając od osób z najniższą kwotą bazową - niezależnie od daty ich urodzenia.

Zmiany przepisów podstawą problemów

Skąd wzięły się problemy? Przepisy ustawy budżetowej na rok 1993 wprowadziły mniej korzystne dla emerytów i rencistów zasady określania wysokości emerytur i rent. Do wyliczenia podstawy wymiaru emerytury lub renty przyjęto kwotę bazową równą 91 proc. przeciętnego wynagrodzenia zamiast kwoty dotychczasowej odpowiadającej 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia. W 2004 r. wprowadzono stopniowe podwyższanie świadczeń emerytalno-rentowych obliczonych od kwoty bazowej stanowiącej mniej niż 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia, biorąc przy tym pod uwagę wiek osoby uprawnionej do tego świadczenia.

Dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1930 r. przewidziano podwyższenie kwoty bazowej do 96,5 proc. od 1 marca 2005 r. i 100 proc. od 1 marca 2006 r. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1929 r. ustalono wzrost kwoty bazowej od 94,5 proc. w 2007 r., 96 proc. w 2008 r. i 98 proc. w 2009 roku. Kwota bazowa 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia ma być osiągnięta przez tych świadczeniobiorców od 1 marca 2010 r., czyli cztery lata później niż przez osoby urodzone przed 1 stycznia 1930 roku.


Zasady przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego osobie niepełnosprawnej niezgodne z konstytucją świadczenie pielęgnacyjne od dnia orzeczenia niepełnosprawności

Osoby niepełnosprawne uzyskują prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od dnia, w którym zespoły ds. orzekania stwierdzą ich niepełnosprawność. Ustalenie prawa do zasiłku od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, jest niezgodne z konstytucją - orzekł Trybunał Konstytucyjny. Rozpoznając pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 24 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie dotyczącym wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 lat jest niezgodny z konstytucją. Przepis ten stanowi, że prawo do świadczeń rodzinnych ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami (np. orzeczeniem o niepełnosprawności).

Wyrok TK oznacza, że prawo do zasiłku osobom niepełnosprawnym będzie przysługiwało już od dnia stwierdzenia niepełnosprawności, a nie od miesiąca, w którym osoba ta złoży wniosek o zasiłek do urzędu gminy.

Wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności

Bronisława Sz. złożyła w Powiatowym Zespole do spraw Orzekania o Niepełnosprawności wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Otrzymała orzeczenie o zaliczeniu jej do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Odwołała się od tej decyzji do Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności, który orzekł znaczny i trwały charakter niepełnosprawności od 24 kwietnia 2006 r.

Następnie Bronisława Sz. złożyła w Ośrodku Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją burmistrza otrzymała ona zasiłek pielęgnacyjny na czas nieokreślony, poczynając od 1 września 2006 r. Bronisława Sz. uważała, że zasiłek powinna otrzymać od dnia ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności, czyli od 24 kwietnia 2006 r. Wniosła więc odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które nie podzieliło jej wątpliwości. Sprawa trafiła do WSA w Gdańsku, który powziął wątpliwość, czy unormowanie przewidujące, iż zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się od początku miesiąca, w którym złożono wniosek o jego ustalenie w organie właściwym do jego przyznania, mimo konieczności uprzedniego uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydawanego przez inny organ, jest zgodne z konstytucją.


Renty dla osób z niepełnosprawnością intelektualną

Podstawę do wypłaty renty socjalnej na ręce opiekuna może stanowić oświadczenie osoby sprawującej faktyczną opiekę nad rencistą, potwierdzonej przez właściwy organ administracji państwowej stopnia podstawowego. Zmuszanie wszystkich rodziców czy faktycznych opiekunów do ubezwłasnowolniania swych niepełnosprawnych umysłowo pełnoletnich dzieci jest niezgodne z konstytucją - tak stwierdził 6 listopada br. Trybunał Konstytucyjny. Trybunał rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący zasad wypłacania rent osobom z niepełnosprawnością intelektualną.

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają liczne skargi rodziców osób z niepełnosprawnością intelektualną dotyczące praktyki wypłacania ich dzieciom rent przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jak się okazuje, jest ona odmienna od stosowanej wcześniej przez ośrodki pomocy społecznej. Rodzice odczuwają nowe sposoby jako przymuszanie do inicjowania sądowych procedur ubezwłasnowolnienia dzieci. Jednostki organizacyjne ZUS kierują do nich pisma informacyjne m.in. takie: "Należy w terminie 14 dni dostarczyć postanowienie sądu o ustaleniu opiekuna sądowego lub potwierdzenie o złożonym w sądzie wniosku o ustanowienie opiekuna".

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich analiza obowiązujących przepisów nie zobowiązuje ZUS do inicjowania działań do zmiany statusu osoby uprawnionej. Kwestionowane we wniosku przepisy rozporządzenia odnoszą się do sytuacji, gdy uprawniona do renty lub emerytury osoba niepełnosprawna, która nie potrafi lub nie może się podpisać, nie posiada opiekuna prawnego. Funkcjonuje ona - bez względu na ocenę jej stanu psychicznego czy sprawności intelektualnej - w oparciu o pomoc osoby lub osób z kręgu najbliższej rodziny, najczęściej rodziców. W obecnym stanie prawnym pełnomocnictwo notarialne umożliwia faktycznym opiekunom odbieranie wszelkich przekazów pieniężnych z wyjątkiem świadczenia rentowego lub emerytalnego przekazywanego przez ZUS. Wszystkie inne świadczenia, np. pomocowe, mogą być im wypłacane.


Zdaniem RPO nieumiejętność pisania osoby niepełnosprawnej czy też bariery w swobodnym porozumiewaniu się z nią nie mogą być utożsamiane z niemożnością pokierowania przez niepełnosprawnego swym postępowaniem. Fakt, że osoba uprawniona nie umie lub nie może się podpisać, nie może być w świetle prawa przyczyną ubezwłasnowolnienia.

Przymus inicjowania postępowań, jakiemu poddani zostali opiekunowie faktyczni takich osób, nie jest uzasadniony. Stosowanie kwestionowanych przepisów narusza podstawowe prawa osób niepełnosprawnych i ich opiekunów. Zdaniem RPO odmienne od innych zasady wypłat świadczeń ZUS naruszają konstytucyjne prawa osób niepełnosprawnych intelektualnie.


Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zmuszanie wszystkich rodziców czy faktycznych opiekunów do ubezwłasnowolniania swych niepełnosprawnych umysłowo pełnoletnich dzieci nie znajduje podstaw w obowiązujących przepisach.

Ubezwłasnowolnienie jest tak poważną ingerencją w prawa podmiotowe jednostki, że przepisy określają szczególne gwarancje ochrony osoby przed nieuzasadnionym wszczęciem postępowania o ubezwłasnowolnienie. W żadnym wypadku nie może uzasadniać użycia tego instrumentu wygoda urzędników, obowiązanych do organizowania i dystrybuowania różnych form pomocy, w tym świadczeń pieniężnych. Skutkiem wyroku Trybunału powinna być nowa regulacja prawna - zgodna z konstytucją i po uprzednim ustawowym określeniu zasad stanowiących wytyczne do wydania rozporządzenia.

Do tego czasu podstawę prawną wypłat renty socjalnej, jeśli osoba uprawniona do renty ma trudności z jej odbiorem, mógłby stanowić obowiązujący przepis § 43 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w brzmieniu: "Podstawę do wypłaty świadczenia na ręce opiekuna może stanowić oświadczenie osoby sprawującej faktyczną opiekę nad rencistą, potwierdzone przez właściwy organ administracji państwowej stopnia podstawowego". Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw (U 8/05).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.