Doradca Podatnika 50-51/2007 Obrót gospodarczy

Marek Krupski
aplikant sądowy,
pracownik kancelarii adwokackiej

Osoby zamierzające podjąć wspólnie działalność gospodarczą niejednokrotnie stają przed dylematem, jaką wybrać formę działalności - czy zdecydować się na spółkę cywilną, czy na jawną. Przed podjęciem decyzji warto zatem porównać obie formy, zwrócić uwagę na różnice - m.in. pod względem rejestracji spółki oraz odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki.

Obydwie spółki należą do grupy spółek osobowych, które charakteryzują się tym, że podstawę ich istnienia i działalności stanowią wspólnicy (w przeciwieństwie do spółek kapitałowych, które bazują nie na wspólnikach, lecz na kapitale). Spółka cywilna znajduje swoje uregulowanie w przepisach kodeksu cywilnego, natomiast spółka jawna - w kodeksie spółek handlowych. Zgodnie z treścią obowiązujących uregulowań do zawiązania każdej z tych spółek konieczne jest współdziałanie przynajmniej dwóch podmiotów. W praktyce najczęściej spotyka się spółki osobowe, w których wspólnikami są wyłącznie osoby fizyczne, jednak przyjmuje się, że status wspólnika spółki osobowej może być przyznany również osobie prawnej (np. spółce kapitałowej) czy też ułomnej osobie prawnej (np. osobowej spółce handlowej).

UMOWA SPÓŁKI

Oba typy spółki działają na podstawie umowy, przy czym jeżeli chodzi o umowę spółki cywilnej, to - jak wynika z art. 860 § 1 k.c. - powinna ona określać sposób współdziałania wspólników oraz wspólnie realizowany cel gospodarczy. Poniżej zamieszczamy przykładowe wzory umowy spółki cywilnej i jawnej.

Nieco surowsze wymogi są przewidziane w przypadku umowy spółki jawnej. Umowa spółki jawnej powinna określać (art. 25 k.s.h.): firmę (nazwę) i siedzibę spółki, wkłady wnoszone przez każdego wspólnika i ich wartość, przedmiot działalności spółki, czas trwania spółki, jeżeli jest on oznaczony. Chociaż obie umowy, co do zasady, powinny być sporządzone jedynie w zwykłej formie pisemnej (w przypadku spółki jawnej - pod rygorem nieważności), to jednak z odrębnych przepisów może wynikać obowiązek zachowania bardziej szczególnej formy.

Można tutaj wskazać przykładowo, że jeżeli przedmiotem wkładu jest nieruchomość, wtedy umowa spółki jest zobowiązaniem do przeniesienia własności nieruchomości, a takie oświadczenie musi być złożone w formie aktu notarialnego, co narazi wspólników na dodatkowe koszty.

STATUS PRZEDSI˘BIORCY

Istotną różnicą między tymi formami spółek jest odmienne określenie ich statusu. W myśl przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej spółka jawna - jako ułomna osoba prawna - jest przedsiębiorcą (art. 4 ust. 1 ustawy), natomiast spółka cywilna takiego statusu nie posiada, ponieważ w tym przypadku za przedsiębiorców uznaje się wspólników spółki cywilnej, w zakresie wykonywania przez nich działalności gospodarczej. Takie określenie pozycji obu spółek w obrocie gospodarczym powoduje również odmienne uregulowanie momentu utworzenia każdej z nich i połączonych z tym stosownych obowiązków rejestracyjnych.

POWSTANIE I REJESTRACJA SPÓŁKI

Stosunek spółki cywilnej między jej wspólnikami powstaje od momentu zawarcia przez nich umowy. Inaczej kształtuje się data powstania spółki jawnej. Zgodnie z treścią aktualnie obowiązujących przepisów spółka jawna powstaje dopiero z chwilą wpisania jej do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 251 § 1 k.s.h.). Z tego rozróżnienia wynikają również inne obowiązki rejestracyjne związane z tworzeniem obu spółek.

Jeżeli chodzi o spółkę cywilną, to nie jest ona ewidencjonowana (ponieważ nie jest przedsiębiorcą), a wpisowi w gminnej ewidencji działalności gospodarczej podlegają jedynie jej wspólnicy (osoby fizyczne). Natomiast w przypadku spółki jawnej istnieje konieczność zarejestrowania jej w rejestrze sądowym. Z obowiązku rejestrowania spółki jawnej w rejestrze sądowym wynika również konieczność ujawniania w nim wszelkich zmian danych objętych rejestrem. Jeżeli na przykład wspólnicy zmienią przedmiot działalności spółki, wniosą nowe wkłady albo któryś z nich zmieni miejsce zamieszkania, będą obowiązani zgłosić to w Krajowym Rejestrze Sądowym.

PODATKI I RACHUNKOWOŚĆ

Przepisy podatkowe i rachunkowe w zasadzie nie różnicują sytuacji obu rodzajów spółek oraz ich wspólników. Jeżeli chodzi o opodatkowanie dochodów, to spółki osobowe nie podlegają ani podatkowi dochodowemu od osób fizycznych, ani podatkowi dochodowemu od osób prawnych, podatnikami są bowiem sami wspólnicy. Zgodnie z obowiązującymi zasadami (zwłaszcza art. 8 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i art. 5 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych) przychody z udziału w spółce niebędącej osobą prawną (czyli zarówno cywilnej, jak i jawnej) u każdego podatnika (wspólnika) określa się proporcjonalnie do jego prawa udziału w zysku.

Podobne zasady stosuje się również do rozliczania kosztów uzyskania przychodów, wydatków niestanowiących takich kosztów czy też strat. Uregulowania rachunkowe ujednoliciły status spółek cywilnych i większości spółek jawnych, czyli tych, których wspólnikami są wyłącznie osoby fizyczne. Podmioty te są zobowiązane prowadzić księgi rachunkowe dopiero wtedy, kiedy ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 800 000 euro. Jeżeli zaś chodzi o pozostałe spółki jawne - obowiązek taki powstaje, począwszy od momentu ich zarejestrowania, bez względu na wartość przychodu.

REPREZENTACJA I PROWADZENIE SPRAW SPÓŁKI

Zasady funkcjonowania obu spółek w zakresie reprezentacji i prowadzenia spraw są podobne. Co do zasady każdy ze wspólników ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Natomiast jeśli chodzi o reprezentację, to w przypadku spółki jawnej wystarczy jednoosobowe działanie któregokolwiek ze wspólników, a w spółce cywilnej wspólnicy są uprawnieni do jednoosobowej reprezentacji tylko w zakresie czynności nieprzekraczających zwykłych spraw spółki. Należy jednak wskazać, że przepisy prawa pozostawiły wspólnikom możliwość odmiennego uregulowania zasad prowadzenia spraw i reprezentacji w umowie spółki.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA ZOBOWIĄZANIA SPÓŁKI

Kolejną istotną różnicą między spółką cywilną a spółką jawną jest odmienność uregulowań dotyczących odpowiedzialności wspólników za zobowiązania zaciągnięte w ramach spółki. W spółce cywilnej za zobowiązania zaciągnięte w ramach prowadzonej spółki wspólnicy w zasadzie odpowiadają bez żadnych ograniczeń.

Dotyczy to zarówno kolejności, jaką wierzyciel będzie się kierował, dochodząc swoich należności (ze wspólnego majątku "spółkowego" czy z odrębnych majątków wspólników), jak i wysokości kwot, do których będą odpowiadać poszczególni wspólnicy. Zgodnie z art. 864 k.c. za zobowiązania spółki wspólnicy są odpowiedzialni solidarnie, co oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (art. 366 k.c.).


Odmienne rozwiązania zastosowano wobec odpowiedzialności wspólników spółki jawnej, co jest związane z posiadaniem przez taką spółkę ułomnej osobowości prawnej. Zarówno mienie wniesione przez wspólników jako wkłady do spółki, jak i nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia stanowi majątek spółki, a nie jej wspólników (art. 28 k.s.h.). Ponadto zobowiązania zaciągnięte w ramach prowadzonej spółki jawnej wiążą się z obowiązkiem ich spłaty ciążącym na spółce, a nie na jej wspólnikach.

W konsekwencji wierzyciel spółki dochodzący swoich praw nie dysponuje taką swobodą jak w przypadku spółki cywilnej. Wierzyciel najpierw może się domagać wykonania zobowiązania wyłącznie od spółki (art. 31 § 1 k.s.h.). Dopiero gdy egzekucja prowadzona z majątku spółki okaże się bezskuteczna, może skierować swoje działanie windykacyjne do osobistych majątków wspólników spółki jawnej. W takiej sytuacji wspólnicy odpowiadają wobec wierzyciela na zasadzie solidarności, a wierzyciel nie musi ponownie wytaczać powództwa przeciwko wspólnikom, jest bowiem możliwe prowadzenie egzekucji na podstawie wyroku wydanego przeciwko spółce, jednak dopiero po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności o odpowiedniej treści (art. 7781 k.p.c.).

Opisana zasada odpowiedzialności za zobowiązania spółki jawnej nie stoi na przeszkodzie wytoczeniu powództwa przez wierzyciela przeciwko wspólnikom spółki jawnej. Jednak do momentu bezskuteczności egzekucji z majątku spółki wierzyciel nie będzie mógł prowadzić egzekucji na podstawie uzyskanego wyroku przeciwko wspólnikom.


ROZMIAR DZIAŁALNOŚCI

Kolejną różnicą w funkcjonowaniu obu rodzajów spółek jest dopuszczalny rozmiar prowadzonej działalności. Ze swej istoty spółka cywilna jest przeznaczona właściwie do prowadzenia działalności gospodarczej o niezbyt dużych rozmiarach.

Aby zapobiec sytuacji, że w obrocie gospodarczym funkcjonują spółki cywilne prowadzące przedsiębiorstwa o dużych rozmiarach, w art. 26 § 4 k.s.h. wprowadzono obowiązek przekształcenia w spółkę jawną spółki cywilnej, której przychody netto w każdym z dwóch ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość powodującą konieczność prowadzenia ksiąg rachunkowych (czyli równowartość w złotych 800 000 euro).

Zgłoszenie przekształcenia powinno nastąpić w terminie trzech miesięcy od zakończenia drugiego roku obrotowego. Jeżeli chodzi o funkcjonowanie spółki jawnej, przepisy nie ograniczają rozmiaru prowadzonej przez nią działalności.


WNIOSKI

Prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie wymaga tak dużych nakładów jak działanie w ramach spółki jawnej, jednak jest obarczone większym ryzykiem pod względem odpowiedzialności dla majątku własnego wspólników. Dlatego spółkę cywilną należałoby polecić przedsiębiorcom, którzy nie planują prowadzenia działalności w dużym rozmiarze. Spółka jawna natomiast mogłaby być właściwą formą dla osób zamierzających znacznie rozszerzyć zakres działalności.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.