Zakład Ubezpieczeń Społecznych kieruje zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa z przyczyny opisanej w liście Czytelnika, opierając się na art. 284 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.). Według tego przepisu, kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze pozbawienia wolności.

Podstawą zawiadomienia prokuratury przez ZUS jest także art. 304 § 2 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.), zgodnie z którym instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia.

W uzasadnieniu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa kierowanego przez ZUS do prokuratury najczęściej jest powoływany art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), który stanowi, że składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni (tzn. pracownicy) i płatnicy składek, natomiast składki na ubezpieczenie chorobowe finansują z własnych środków sami ubezpieczeni.

Ponadto stosowany jest także art. 46 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zobowiązujący płatnika składek do obliczania, potrącania z dochodów ubezpieczonych, rozliczania oraz opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy, a zatem obowiązek potrącania i przekazywania do Zakładu składek z wynagrodzenia pracownika, finansowanych przez samego ubezpieczonego, ciąży jedynie na płatniku (pracodawcy).

Biorąc pod uwagę tę konstrukcję prawną, naruszenie prawa ma miejsce wtedy, gdy płatnik nie wywiąże się z tego obowiązku, a mianowicie potrąci z wynagrodzenia pracownika omawiane należności i nie przekaże ich do ZUS, co tym samym wyczerpuje znamiona przestępstwa zawarte w art. 284 § 1 k.k.

Dzieje się tak dlatego, że przed nowelizacją ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a zatem przed 1 stycznia 2003 r., Zakład występował w zawiadomieniach do prokuratury w charakterze poszkodowanego. Związane to było z faktem, że ZUS zgodnie z art. 40 ust. 3 i 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych był zobowiązany, w przypadku gdy ubezpieczony stwierdził, że płatnik nie opłacił składek ubezpieczeniowych za pracownika, uzupełnić kwoty tych składek do wysokości składek należnych wraz z waloryzacją. Jak łatwo można się domyślić, stanowiło to duże obciążenie dla budżetu tej instytucji, w znacznej mierze uszczuplające fundusz przeznaczony na wypłaty świadczeń chorobowych, a także zmuszało ją do podejmowania kosztownych postępowań egzekucyjnych w poszukiwaniu zadłużenia.

Obecnie, po wspomnianej wcześniej nowelizacji, która weszła w życie 1 stycznia 2003 r., opisane uregulowania w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych zostały uchylone. Zakład nie może już występować w charakterze poszkodowanego, wobec czego sprawy wszczęte z tytułu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa są przez prokuraturę umarzane lub traktowane jako wykroczenia i przekazywane do sądu grodzkiego.