Doradca Podatnika 46/2006 Obrót gospodarczy

Przed rokiem podarowałem mojemu zięciowi samochód, który wykorzystuje go w działalności gospodarczej. Umowę spisaliśmy bez notariusza, ale zięć zgłosił ją do urzędu skarbowego, zapłacił należny podatek i do dziś używa samochodu. Od jakiegoś czasu stosunki między nami bardzo się pogorszyły i chciałbym zażądać zwrotu podarunku. Czy to będzie konieczne. Ponieważ moje oświadczenie nie było potwierdzone przez notariusza, to czy ta darowizna była w ogóle skuteczna?

Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku (art. 888 § 1 k.c.). Chociaż z brzmienia tego przepisu można by wnioskować, że darowizna jest jednostronną czynnością prawną, do skutecznego spełnienia świadczenia konieczne jest oświadczenie osoby obdarowanej o jego przyjęciu określane potocznie jako "przyjęcie darowizny".

Oświadczenie woli darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. art. 890 § 1 k.c.). Ponieważ kodeks cywilny nie wspomina o formie oświadczenia obdarowanego, należy przyjąć, że może być ono złożone w każdej formie. Jednak umowa darowizny zawarta bez zachowania formy aktu notarialnego staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione (art. 890 § 1 zd. 2 k.c.). Stwierdzenie faktu czy i kiedy darczyńca spełnił świadczenie, do którego się zobowiązał, należy rozpatrywać indywidualnie w każdej sytuacji. W opisanym stanie faktycznym należy przyjąć, że spełnienie świadczenia nastąpiło z dniem wydania obdarowanemu samochodu wraz z kompletem dokumentów niezbędnych do posługiwania się nim jak właściciel.

Oznacza to, że gdyby złożył Pan oświadczenie o darowaniu samochodu z zachowaniem zwykłej formy pisemnej i świadczenia tego nie wykonał, umowa byłaby bezwzględnie nieważna. Jednak wydanie samochodu obdarowanemu miało miejsce, a więc darczyńca spełnił faktycznie świadczenie, do którego się zobowiązał. Należy więc uznać, że nastąpiła konwalidacja (możliwość uznania z mocą wsteczną konkretnej czynności prawnej za ważną, pod warunkiem spełnienia przesłanek ustawowych) umowy darowizny zawartej z naruszeniem przepisów co do formy oświadczenia woli darczyńcy i umowa taka jest ważna.

Darczyńca może odwołać darowiznę nawet już dokonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.). Chociaż kodeks cywilny nie zawiera definicji niewdzięczności obdarowanego, a tym bardziej niewdzięczności rażącej, w doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się powszechnie, że ocenę taką można odnieść np. do przestępstwa popełnionego na szkodę darczyńcy, godzącego w jego zdrowie i życie, nietykalność cielesną czy mienie.

Rażąca niewdzięczność może również wynikać z długotrwałego zaniedbywania przez obdarowanego obowiązków opieki lub alimentacji względem darczyńcy. Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie (art. 900 k.c.), a zwrot przedmiotu darowizny następuje stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Odwołanie darowizny może nastąpić w ciągu roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Po upływie tego terminu oświadczenie o odwołaniu darowizny będzie wobec osoby obdarowanej bezskuteczne.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.