Doradca Podatnika 47/2006 Prawo pracy

Kodeks pracy zobowiązuje pracodawców do ułatwiania pracownikom podnoszenia ich kwalifikacji zawodowych. Zakres uprawnień przysługujących uczącemu się pracownikowi uzależniony jest od formy dokształcania oraz od tego, czy odbywa się ono na podstawie skierowania uzyskanego od pracodawcy, czy bez niego.

Urlopy szkoleniowe i zwolnienia z pracy

Obowiązek pracodawcy polegający na udzielaniu pracownikowi pomocy w podnoszeniu kwalifikacji zawodowych wynika z art. 17 oraz 94 pkt 6 kodeksu pracy. Z kolei zasady udzielania tej pomocy określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych.

Osoba, która podjęła naukę w szkole na podstawie skierowania wystawionego przez pracodawcę, ma prawo do dodatkowych urlopów szkoleniowych oraz zwolnień z części dnia pracy. Zarówno za czas urlopu, jak i zwolnienia pracownikowi przysługuje wynagrodzenie ustalane według reguł obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Wymiar urlopu lub zwolnienia określa przytoczone wyżej rozporządzenie i jest on uzależniony od rodzaju szkoły, do której uczęszcza pracownik. Jeśli nauka odbywa się w:

• podstawowej szkole wieczorowej - przysługuje zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające 5 godzin tygodniowo, o ile rozkład czasu pracy danego pracownika nie pozwala na punktualne przybycie na zajęcia,
• ponadpodstawowej szkole wieczorowej
- przysługuje zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające 5 godzin tygodniowo, jeżeli rozkład czasu pracy nie pozwala na punktualne przybycie na zajęcia; osobie takiej przysługuje także urlop szkoleniowy w wymiarze 6 dni roboczych, jeżeli przygotowuje się ona do przystąpienia do egzaminów końcowych, w tym egzaminów eksternistycznych. Urlop szkoleniowy w wymiarze 6 dni roboczych przysługuje także osobie przygotowującej się do przystąpienia do egzaminu dojrzałości,
• ponadpodstawowej szkole w systemie zaocznym - pracownik ma prawo do urlopu szkoleniowego w każdym roku szkolnym w wymiarze do 12 dni roboczych, przeznaczonego na udział w zajęciach obowiązkowych (konsultacjach), oraz do urlopu szkoleniowego w wymiarze 6 dni roboczych dla pracownika przygotowującego się do przystąpienia do egzaminów końcowych, w tym egzaminów eksternistycznych. Urlop szkoleniowy w wymiarze 6 dni roboczych przysługuje także pracownikowi przygotowującemu się do przystąpienia do egzaminu dojrzałości, l szkole wyższej - w każdym roku studiów przysługuje urlop szkoleniowy w wysokości: 21 dni roboczych - w przypadku studiów wieczorowych lub 28 dni roboczych - w przypadku studiów zaocznych, a w ostatnim roku studiów dodatkowo 21 dni urlopu szkoleniowego na przygotowanie pracy magisterskiej (dyplomowej) oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu magisterskiego.

Dodatkowe świadczenia

Przedstawione wyżej urlopy i zwolnienia pracodawca musi zapewnić osobie, której wydał skierowanie do szkoły. Na podstawie § 4 pkt 2 omawianego rozporządzenia może on jeszcze przyznać pracownikowi dodatkowe świadczenia, a w szczególności:

• zwrócić pracownikowi koszty przejazdu, zakwaterowania oraz wyżywienia na zasadach obowiązujących przy podróżach służbowych na obszarze kraju - pod warunkiem, że nauka odbywa się w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania i miejsce pracy pracownika,
• pokryć koszty podręczników i innych materiałów szkoleniowych,
• pokryć opłaty za naukę pobierane przez szkołę,
• udzielić urlopu szkoleniowego w dodatkowym wymiarze.

W związku z tym, że są to świadczenia fakultatywne, wykaz ten nie jest ostateczny. Nie ma żadnych przeszkód, aby pracodawca z własnej inicjatywy (lub na prośbę pracownika) przyznał uczącemu się pracownikowi jeszcze inne świadczenia.


Zwrot otrzymanych świadczeń

Kwestię zwrotu otrzymanych przez pracownika świadczeń reguluje § 6 ust. 2, 3 i 4 rozporządzenia. Przepisy te stanowią, że pracownik, który w czasie nauki lub po jej ukończeniu w terminie określonym w umowie (nie dłuższym niż 3 lata) rozwiąże stosunek pracy za wypowiedzeniem lub z którym pracodawca rozwiąże stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy, lub którego stosunek pracy wygaśnie wskutek porzucenia pracy, jest zobowiązany do zwrotu kosztów poniesionych przez pracodawcę, przy czym pracodawca może odstąpić od ich dochodzenia.

Wysokość zwrotu oblicza się proporcjonalnie do czasu pracy po ukończeniu nauki lub czasu pracy w trakcie nauki. Pracodawca może również żądać zwrotu poniesionych kosztów od osoby, która bez uzasadnionej przyczyny przerwie naukę w szkole lub jej nie podejmie. Rozporządzenie przewiduje też sytuacje, kiedy to pracownik nie zwraca kosztów poniesionych przez pracodawcę na jego kształcenie. Będzie to miało miejsce wówczas, gdy rozwiązanie przez pracownika stosunku pracy zostanie spowodowane:

• szkodliwym wpływem wykonywanej pracy na jego zdrowie, potwierdzonym orzeczeniem lekarskim - w sytuacji gdy pracodawca nie przeniósł go do innej odpowiedniej ze względu na stan zdrowia i kwalifikacje pracy, w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim,
• brakiem możliwości dalszego zatrudnienia ze względu na inwalidztwo lub utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy,
• przeprowadzeniem się pracownika do innej miejscowości ze względu na zawarcie związku małżeńskiego z osobą zamieszkałą w tej miejscowości lub w związku ze zmianą miejsca zatrudnienia małżonka.

Obowiązkowa umowa

Wydając skierowanie na naukę pracownikowi, pracodawca powinien zawrzeć z nim umowę regulującą wzajemne prawa i obowiązki. Rozporządzenie nie precyzuje szczegółowo jej treści, niemniej jednak powinna ona określać:

• tryb, w jakim będzie odbywało się kształ- cenie,
• wymiar i zasady udzielania urlopów szkoleniowych oraz zwolnień od pracy,
• dodatkowe obowiązki pracownika związane z podjęciem nauki w szkole, takie jak np. przedkładanie informacji o wymiarze i rozkładzie zajęć, zobowiązanie do systematycznego udziału w zajęciach oraz do okresowego informowania o wynikach nauki lub szkolenia,
• zakres przyznanych pracownikowi dodatkowych świadczeń,
• konsekwencje powtarzania przez pracownika semestru lub roku nauki,
• termin, od którego umowa wchodzi w życie,
• skutki niewywiązywania się pracownika z warunków umowy.

Warunki umowy mogą być zmienione, za zgodą stron, w każdym okresie jej obowiązywania.


Formy pozaszkolne

Pracownicy mogą dokształcać się również w tzw. formach pozaszkolnych. Jeżeli czynią to na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę, przysługuje im:

• zwrot kosztów uczestnictwa, w tym zakwaterowania, wyżywienia i przejazdu,
• urlop szkoleniowy na udział w obowiązkowych zajęciach oraz zwolnienie z części dnia pracy (patrz: tabela poniżej).

Poniższa tabela zawiera wymiar zwolnień od pracy oraz urlopów szkoleniowych przysługujących pracownikom dokształcającym się w formach pozaszkolnych na podstawie skierowania pracodawcy:

Forma dokształcania	Przysługujący urlop lub zwolnienie z pracy
Wieczorowe studia podyplomowe	urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych, zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające 5 godzin tygodniowo, jeżeli rozkład czasu pracy danej osoby nie pozwala na punktualne przybycie na zajęcia
Zaoczne studia podyplomowe	urlop szkoleniowy w wymiarze do 28 dni roboczych (w ciągu całego okresu nauki) na udział w obowiązkowych zajęciach, urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych.
Kursy zaoczne	urlop szkoleniowy w wymiarze do 2 dni roboczych w miesiącu, przeznaczony na udział w obowiązkowych konsultacjach, zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające 5 godzin tygodniowo, urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych.
Kursy wieczorowe i seminaria	zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające 5 godzin tygodniowo, urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych.
Samokształcenie kierowane	urlop szkoleniowy w wymiarze do 3 dni roboczych w całym okresie samokształcenia, urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych.

Tu, podobnie jak przy formach szkolnych, strony mogą ustalić w umowie dodatkowe wzajemne zobowiązania.

Podobne zasady obowiązują także przy jej sporządzaniu. Zawarcie umowy nie jest konieczne, jeżeli pracodawca nie uzależnia wydania skierowania na naukę od zobowiązania się pracownika do przepracowania określonego czasu w zakładzie po jej ukończeniu, a w razie niedotrzymania zobowiązania - do zwrotu części lub całości poniesionych przez pracodawcę kosztów.

Nauka bez skierowania

Oczywiście nie ma żadnych przeszkód, aby pracownik dokształcał się bez skierowania wydanego przez pracodawcę. W takim wypadku tylko od dobrej woli pracodawcy zależy to, czy przyzna uczącemu się jakieś świadczenia oraz jaki będzie ich ewentualny zakres. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia pracodawca może, ale nie musi, udzielić pracownikowi uczącemu się w szkole urlopu bezpłatnego i zwolnienia z części dnia pracy - też bez zachowania prawa do wynagrodzenia. Ich wymiar powinien być ustalony na zasadzie porozumienia stron - nie ma więc tu ogólnie obowiązujących norm.

Okres urlopu wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia wynikające z kodeksu pracy. Ponadto pracodawca może zwrócić pracownikowi koszty związane z nauką na podobnych zasadach, jak przy kształceniu w ramach skierowania.

Również pracownik dokształcający się w formach pozaszkolnych bez skierowania może uzyskać z tego tytułu urlop bezpłatny lub niepłatne zwolnienie z części dnia pracy. Ich wymiar także powinien być ustalony w odpowiednim porozumieniu (§ 11 rozporządzenia). Okres urlopu wliczany jest do okresu zatrudnienia identycznie, jak przy kształceniu w formach szkolnych.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.