Doradca Podatnika 47/2006 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Jeden z pracowników zatrudnionych u mnie na podstawie umowy o pracę stworzył na moje polecenie program komputerowy. Chciałbym nabyć prawa do tego programu, aby po ewentualnym odejściu tego pracownika pozostał mi jego program. Jakie warunki muszę spełnić, jak powinna wyglądać umowa?

Kwestie przeniesienia majątkowych praw autorskich reguluje ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z art. 41 tej ustawy autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub zgodnie z umową.

Nabywca autorskich praw majątkowych może przenieść je na inne osoby, chyba że umowa stanowi inaczej. Do przeniesienia autorskich praw majątkowych może zatem dojść w drodze stosownej umowy między autorem i nabywcą.

Umowa taka może albo przenosić na nabywcę te prawa, albo upoważniać nabywcę jedynie do korzystania z utworu. W tym drugim przypadku będziemy mówić o umowie licencji lub sublicencji. W braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa uważa się, że twórca udzielił licencji.


Bardzo istotną normą jest przepis przewidujący, iż umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umowa o korzystanie z utworu, zwana dalej licencją, obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. Odrębnymi polami eksploatacji mogą być przykładowo:

1. w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.  w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;
3. w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony powyżej - publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Oczywiście katalog ten nie ma charakteru zamkniętego, umowa stron może przewidywać inne przewidziane przez nie pola. Trzeba również pamiętać, iż jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego, mimo że w umowie postanowiono o przeniesieniu całości autorskich praw majątkowych. Zapis ten jest bardzo istotny, gdyż mimo przeniesienia przykładowo praw do dzieła, np. tekstu, jeżeli nie zastrzeżono w umowie inaczej, autor nadal będzie mógł go dalej przenosić w formie zmodyfikowanej.

Zasadą jest odpłatność za przeniesienie praw autorskich do utworu. Zgodnie z regulacją ustawową, jeśli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli zaś w umowie nie określono wysokości wynagrodzenia autorskiego, określa się je z uwzględnieniem zakresu udzielonego prawa oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu.

Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, iż umowa taka winna mieć co najmniej formę pisemną (pod rygorem nieważności). Ewentualne kwestie braku wynagrodzenia muszą się znaleźć bezpośrednio w tekście umowy, nie wystarczą w tym wypadku ustalenia ustne. W razie sporu w sprawie wynagrodzenia (jeżeli nie zostanie ujęte w umowie, a umowa nie będzie zwalniać wprost nabywcy z obowiązku jego uiszczenia) przy jego ustaleniu trzeba uwzględnić w szczególności zakres udzielonego prawa i korzyści wynikające z korzystania z utworu.

Dokonanie właściwej oceny jest o tyle istotne, iż w razie rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd.


Jeżeli wynagrodzenie twórcy zależy od wysokości wpływów z korzystania z utworu, twórca ma prawo do otrzymania informacji i wglądu w niezbędnym zakresie do dokumentacji mającej istotne znaczenie dla określenia wysokości tego wynagrodzenia. Gdy autor za zbycie praw ma otrzymać określone wynagrodzenie, radzę ująć w umowie, iż należy się ono za korzystanie z wszystkich wymienionych w niej pól eksploatacji.

Prawo autorskie zawiera zasadę, zgodnie z którą, jeśli umowa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji. Zawierając umowę przeniesienia uprawnień majątkowych do praw autorskich, należy wiedzieć, że następca prawny, choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może, bez zgody twórcy, czynić zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić.

Jeżeli w umowie nie zawrzemy stosownej klauzuli, to przeniesienie własności egzemplarza utworu nie pociągnie za sobą przejścia autorskich praw majątkowych do utworu. Zasada obowiązuje również w drugą stronę, tj. jeżeli umowa nie stanowi inaczej, przejście autorskich praw majątkowych nie powoduje przeniesienia na nabywcę własności egzemplarza utworu. Pańskie pytanie odnosi się jednak do sytuacji szczególnej.

Programy komputerowe podlegają ochronie jak utwory literackie, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.


Prawo autorskie przyjmuje zatem w tym zakresie zasadę pierwotnego nabycia przez pracodawcę praw autorskich. Warunkiem takiego nabycia jest istnienie stosunku pracy między pracownikiem a pracodawcą, program musi być wykonany w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych oraz dodatkowo stron nie może łączyć inna umowa dotycząca tego programu. Przy spełnieniu tych przesłanek pracodawca nabędzie (bez dodatkowego wynagrodzenia) całość majątkowych praw autorskich (w tym prawa zależne) do programu.

Ochrona przyznana programowi komputerowemu obejmuje wszystkie formy jego wyrażenia. Jednak idee i zasady będące podstawą jakiegokolwiek elementu programu komputerowego, w tym podstawą łączy, nie będą podlegać ochronie.

Jeżeli pracodawca spełnia ww. warunki, nie musi się obawiać, iż wraz z odejściem pracownika straci prawa do programu. Uprawnienia do niego będą bowiem przysługiwać właśnie pracodawcy.

Jeżeli zaś w ramach współpracy któryś z ww. warunków nie został spełniony, np. w umowie o pracę zawarto klauzulę wyłączającą zasadę przejścia praw autorskich do programu komputerowego na Pana jako pracodawcę, wówczas proponuję zawrzeć stosowną umowę, korzystając ze wskazówek podanych w niniejszym tekście.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.