Doradca Podatnika 48/2006 Obrót gospodarczy

Odsetki od opóźnienia w zapłacie należą się tylko od świadczenia pieniężnego. W przypadku świadczenia niepieniężnego zbliżone do odsetek są kary umowne. Są to odsetki: ustawowe, od zaległości podatkowych i umowne.

Wysokość odsetek ustawowych i odsetek od zaległości podatkowych określają rozporządzenia Rady Ministrów i obwieszczenia Ministra Finansów. Kary umowne mogą polegać na obowiązku wypłaty określonej wartości pieniężnej lub spełnieniu innego świadczenia. Nie jest dopuszczalne stosowanie kar umownych za nieterminowe wywiązanie się ze zobowiązań pieniężnych (art. 484 k.c.).


TERMIN ZAPŁATY ODSETEK

Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy wynika to z czynności prawnej, z ustawy, z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu (art. 359 k.c.). Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona należą się odsetki ustawowe. Ich wysokość ustala Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.

Odsetki należą się wierzycielowi, jeżeli dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, chociażby wierzyciel nie poniósł żadnej szkody, a opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 481 k.c.). Jeżeli jednak wierzyciel poniesie szkodę, może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych, a więc według reguł określonych w art. 471 k.c. W braku odmiennego zastrzeżenia odsetki są płatne co roku z dołu, a jeżeli termin płatności sumy pieniężnej jest krótszy niż rok - jednocześnie z zapłatą tej sumy (art. 360 k.c.).


ODSETKI USTAWOWE

Odsetki ustawowe stanowią najbardziej powszechną formę rekompensaty za zwłokę w spełnieniu świadczeń pieniężnych. Należą się one wówczas, gdy wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona (art. 359 par. 2 k.c.), np. w umowie. Dzięki ich ustanowieniu strony nie muszą wykazywać swoich strat, wystarczy udowodnienie okresu zwłoki oraz wysokości kwoty dłużnej, aby otrzymać odszkodowanie - być może częściowe, ale bez kosztownych procedur dowodowych.


ODSETKI OD ZOBOWIĄZAŃ PODATKOWYCH

Odsetki od zobowiązań podatkowych stanowią formę kary dla podatnika za zwłokę we wpłatach należności budżetowych (art. 53 § 1 o.p.). Są one naliczane od wpłaconych ze zwłoką podatków, ale również od takich należności, jak:

• składki na ubezpieczenia społeczne,
• składka na ubezpieczenie zdrowotne,
• opłata za usługi w zakresie reklamy alkoholu,
• opłata za zezwolenie na sprzedaż alkoholu,
• opłata za rekultywację gruntów,
• opłata za korzystanie ze środowiska,
• cło.

Jeżeli termin płatności podatku przypada w sobotę lub w dzień ustawowo wolny od pracy, to jest on przesuwany na pierwszy dzień, który nie jest wolny od pracy. Jeżeli termin zapłaty przypada w sobotę, odsetki za zwłokę naliczane są dopiero od dnia następnego po tym pierwszym dniu roboczym, tzn. od wtorku, jeżeli w poniedziałek zobowiązanie nie zostanie spełnione. Odsetki należą się fiskusowi za okres od dnia następnego po dniu, w którym upłynął termin płatności podatku do dnia zapłaty należności. Tak więc odsetki należą się również za ten dzień, w którym zadłużenie jest spłacane.


Wysokość odsetek od zaległości podatkowych określają obwieszczenia Ministra Finansów.

ODSETKI UMOWNE

Odsetki są wynagrodzeniem za korzystanie z sumy pieniężnej, przeważnie z tytułu pożyczki. Odsetki przy pożyczce (oprocentowanie) stanowią na ogół treść umowy. Strony umowy mogą określić inną niż odsetki ustawowe wysokość odsetek umownych, które dłużnik zobowiązuje się zapłacić w przypadku nieterminowego uregulowania podstawowego zobowiązania pieniężnego. W umowie można zastrzeż również odsetki umowne, określone procentowo albo w postaci wielokrotności odsetek ustawowych. Należy jednak uważać, aby zastrzeżone odsetki nie były zbyt wysokie, gdyż może to prowadzić do nieważności postanowienia umownego.


Kodeks cywilny ogranicza maksymalną wysokość odsetek umownych.

WYSOKOŚĆ ODSETEK

Wysokość odsetek ustawowych w stabilnych warunkach gospodarczych ustala się na długi okres, aby zarówno wierzyciel, jak i dłużnik wiedzieli, jakie one będą w razie zaistnienia okoliczności uzasadniających ich zapłatę. Odsetki mogą stanowić też element waloryzacji świadczenia pieniężnego (art. 361 § 2 k.c.).

W prawie polskim obowiązuje zasada anatocyzmu, czyli zakaz uzgadniania w umowie, że w razie opóźnienia zapłaty należnych odsetek od świadczenia podstawowego - zostaną one oprocentowane (umowa o tzw. procent składany - jest to sposób oprocentowania wkładu pieniężnego polegający na tym, że np. roczny dochód w postaci odsetek jest doliczany do wkładu i procentuje wraz z nim w roku następnym).


Są jednak pewne wyjątki. Od zaległych odsetek można żądać odsetek za opóźnienie, ale dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa. Po powstaniu zaległości strony mogą jednak zgodzić się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy i wtedy nie trzeba wnosić powództwa o odsetki (art. 482 § 1 k.c.).

Nie dotyczy to pożyczek długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe (zob. też uchwałę SN z 18 maja 1994 r., sygn. akt III CZP 70/94, OSNS 1994, nr 11, poz. 220).


PPRZEDAWNIENIE ROSZCZEÁ O ZAPŁATĘ ODSETEK

Opóźnienie w zapłacie należności następuje z upływem terminu, w którym świadczenie miało być wykonane, tj. od dnia, w którym miała nastąpić zapłata należności. Roszczenie o odsetki przedawnia się w terminie trzech lat za pierwszy dzień od tego dnia, za każdy zaś następny dzień opóźnienia, w każdym następnym dniu.

Innymi słowy staje się ono wymagalne w każdym dniu opóźnienia i w zawiązku z tym przedawnia się osobno za każdy dzień opóźnienia. Opóźnienie ustaje z chwilą zapłaty należności za towar. Roszczenie o odsetki nie powstaje więc jednorazowo, jak dług główny, lecz w miarę upływu czasu, co decyduje o jego wielkości.


Dalsze roszczenia z tego tytułu nie powstają. Podobnie, gdy przedawnieniu ulegnie roszczenie o zapłatę należności. W tym przypadku roszczenie o zapłatę odsetek za ostatni dzień zwłoki nastąpi z upływem terminu przedawnienia, czyli trzech lat. n

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.