Doradca Podatnika 48/2006 Rachunkowość

Jednym z najbardziej istotnych elementów redukcji ryzyka w działalności gospodarczej jest ubezpieczenie majątku. W świetle przepisów ustawy o rachunkowości, równowartość poniesionych szkód w składnikach aktywów oraz otrzymanych w związku z tym odszkodowań od firm ubezpieczeniowych zalicza się do pozostałych kosztów oraz przychodów operacyjnych lub do strat oraz zysków nadzwyczajnych.

W przypadku umowy ubezpieczenia zakład ubezpieczeń społecznych obowiązuje się spełnić określone świadczenie, czyli wypłacić odszkodowanie w razie zajścia przewidzianego umową zdarzenia, a jednostka zobowiązuje się zapłacić składkę (art. 805 k.c.). W zamian za składkę jednostka zwolniona jest od finansowych konsekwencji określonych zdarzeń. Należy pamiętać, że odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia mienia nie obejmuje utraconych korzyści, a jedynie stratę rzeczywistą, chyba że co innego wynika z treści umowy. Górną granicą odpowiedzialności ZUS jest suma ubezpieczenia, którą ustalono w umowie (art. 824 § 1 k.c.).


Przy szkodzie całkowitej wysokość odszkodowania nie może przekroczyć wartości mienia oraz nie może być wyższa od sumy ubezpieczenia określonej w umowie. Rozbieżność między dwoma wartościami może wystąpić, kiedy sumę ubezpieczenia ustalono na podstawie wartości księgowej, np. samochodu, która różni się od bieżącej wartości rynkowej.

Z reguły suma ubezpieczenia jest wartością odtworzeniową, czyli taką, która uwzględnia zużycie składnika aktywów, lub wartością rynkową tych aktywów. W przypadku częściowego zniszczenia, np. samochodu, wysokość szkody jest określana w kwocie odpowiadającej kosztom naprawy pojazdu i nie może ona przekroczyć sumy ubezpieczenia.

Ujęcie ubezpieczenia majątku w księgach rachunkowych

Ewidencja ubezpieczenia majątku jednostki należy do operacji, które wymagają rozliczenia w czasie, jeżeli zapłacona składka dotyczy okresów przyszłych. W rachunkowości bowiem obowiązują zasady:

• memoriału, zgodnie z którą przychody i koszty muszą być przypisane do okresów, których dotyczą, niezależnie od terminów ich zapłaty (art. 6 ust. 1 uor),
• współmierności kosztów i przychodów, w myśl której do aktywów i pasywów danego okresu sprawozdawczego należy zaliczyć zarówno koszty już poniesione, jak i te, które zostaną poniesione w następnych okresach, jeżeli dotyczą przychodów danego roku (art. 6 ust. 2 uor).

Ewidencja szkód w księgach rachunkowych

Klasyfikacja poniesionych szkód w składnikach majątku objętych ubezpieczeniem i otrzymanych w związku z tym odszkodowań od ZUS jest uzależniona od charakteru zdarzenia, które było przyczyną powstania szkody.

Równowartość poniesionych szkód w składnikach aktywów oraz otrzymanych w związku z tym odszkodowań od firm ubezpieczeniowych, jeżeli powstały na skutek zdarzeń możliwych do przewidzenia i związanych z ogólnym ryzykiem prowadzenia działalności, a więc które pośrednio związane są z działalnością operacyjną jednostki, zalicza się w księgach rachunkowych do pozostałych kosztów oraz przychodów operacyjnych (art. 3 ust. 1 pkt 32 uor).

Do pozostałych kosztów operacyjnych można zaliczyć przykładowo: finansowe skutki wypadków komunikacyjnych powodujących uszkodzenie bądź zniszczenie środków transportu czy szkody spowodowane przez zwierzęta w uprawach lub hodowli.

Natomiast, otrzymane w takich sytuacjach odszkodowania zaliczane będą do pozostałych przychodów operacyjnych. Do strat oraz zysków nadzwyczajnych zalicza się równowartość poniesionych szkód w składnikach aktywów oraz otrzymanych w związku z tym odszkodowań od firm ubezpieczeniowych, jeżeli powstały na skutek zdarzeń trudnych do przewidzenia, poza działalnością operacyjną jednostki i nie są związane z ogólnym ryzykiem jej prowadzenia (art. 3 ust. 1 pkt 33 uor).

W świetle tego zapisu do strat nadzwyczajnych zalicza się np. finansowe skutki zdarzeń losowych wywołanych siłami natury, np. powódź, pożar, huragan, jak również napadami rabunkowymi czy innymi katastrofami oraz koszty związane z usuwaniem skutków takich zdarzeń oraz przywracaniem tym składnikom cech użytkowych. Odszkodowania otrzymane od firm ubezpieczeniowych w związku ze stratami spowodowanymi takimi zdarzeniami zalicza się do zysków nadzwyczajnych.











Odszkodowania za szkody w prawie podatkowym

Koszty wynikające z ubezpieczenia rzeczowego majątku trwałego jednostki, czyli składkę ubezpieczeniową zalicza się do kosztów uzyskania przychodów (art. 15 ust. 1 ustawy o CIT). Wyjątek stanowi ubezpieczenie samochodów stanowiących składniki majątku trwałego jednostki. Do kosztów uzyskania przychodów zalicza się także straty w składnikach majątkowych jednostki, w tym straty w rzeczowym majątku trwałym. Do kosztów uzyskania przychodów nie zalicza się strat w majątku (art. 16h ust. 1 ustawy o CIT):

• środków trwałych, w części pokrytej sumą odpisów amortyzacyjnych,
• powstałych w wyniku likwidacji nie w pełni umorzonych środków trwałych, jeżeli środki te utraciły przydatność gospodarczą na skutek zmiany rodzaju działalności,
• powstałych w wyniku utraty lub likwidacji samochodów oraz kosztów ich remontów powypadkowych, jeżeli samochody nie były ubezpieczeniem dobrowolnym. Otrzymane odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym (art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o CIT).

W odniesieniu do tego źródła przychodu obowiązuje zasada kasowa, która polega na tym, że przychód powstaje w momencie faktycznej wypłaty odszkodowania. n

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.